Specijalna edukacija i rehabilitacija
type: channel
description: Časopis Specijalna edukacija i rehabilitacija objavljuje radove na srpskom i engleskom jeziku iz svih oblasti specijalne edukacije i rehabilitacije i tangentnih naučnih disciplina koje se bave smetnjama i poremećajima u razvoju. Posebno, časopis objavljuje radove iz oblasti fundametalnih i primenjenih naučnih istraživanja koja prikazuju rezultate izvedene na populaciji dece i osoba bez teškoća u razvoju i invaliditetom (tipičan razvoj) ukoliko rezultati tih radova pomažu da se bolje razumeju odstupanja u razvoju, odnosno društvenom funkcionisanju dece i osoba sa teškoćama u razvoju i invaliditetom. Časopis je u sistemu "Otvoren pristup". Ključne reči: teškoće u učenju; poremećaji govora i jezika;, autizam; intelektualna ometenost; smetnje i poremećaji motoričkog funkcionisanja; smetnje i poremećaji vida; smetnje i poremećaji sluha; smetnje i poremećaji senzomotornog funkcionisanja; razvojne smetnje i poremećaji; prevencija i tretman poremećaja u ponašanju; psihologija ometenosti; smetnje i poremećaji pisanja; smetnje i poremećaji čitanja; smetnje i poremećaji računanja; hronična oboljenja u socijalnom kontekstu; didatićko-metodička primeravanja rada sa decom, učenicima i odrasim sa razvojnim teškoćama i invaliditetom; sindrom sagorevanja u specijalnoj edukaciji i rehabilitaciji; rana intervencija; porodica dece i osoba sa razvojnim smetnjama i invaliditetom; prilagođeno fizičko vaspitanje i sport za osobe sa invaliditetom; veštine samozbrinjavanja; kvalitet života
publisher: University of Belgrade - Faculty of Special Education and Rehabilitation, Belgrade
language: sr-Latn
publication name: Specijalna edukacija i rehabilitacija
issn: 1452-7367
copyright: Politika samoarhiviranja.
items: Encouraging children's motivation for foreign language learning in an inclusive educational context
items: Teacher's identification of students with reading difficulties in the upper grades of elementary school
items: Measurement characteristics and convergent validity of temporally modulated Gap–Overlap task versions: Evidence from an Eye-Tracking study in adolescents
items: Porodične karakteristike korisnika usluge smeštaja u ustanovi za vaspitanje dece i omladine
items: Jačanje kapaciteta porodica kroz program WHO Caregiver Skills Training (CST): iskustva iz Srbije
items: Parental satisfaction with speech and language therapy: a comparison of teletherapy and face-to-face delivery
items: Factor structure of the Scale of behavioral problems in children and youth with intellectual and co-occurring disabilities
items: Career readiness in deaf and hard-of-hearing high school students in special education
items: Professionals’ perspectives on early intervention in Croatia: Comparing home - and - center based service quality
items: Verbal fluency performance across different neurological disorders: a preliminary investigation
items: Challenges in the application of didactic-methodical procedures in inclusive teaching
items: Insights into families of children with selective mutism
items: Delotvorni programi tretmana za adolescente u sukobu sa zakonom i osvrt na Multisistemsku terapiju
items: Razumevanje i produkcija imenica i glagola kod dece govornika srpskog jezika
items: Obrazovni profil zaposlenih u službi za tretman u zatvorima u Srbiji
items: Doprinos različitih komponenata fonološke svesnosti ranom čitanju
items: Auditory pitch discrimination in a simple melodic structure in children with autism spectrum disorder
items: The sexual self-esteem inventory - short form (SSEI-SF): factor structure of the scale for the Portuguese population
items: Samoefikasnost majki dece sa oštećenjem vida predškolskog uzrasta
items: Comparative Analysis of The Impact of Number and Level of Participation in Extracurricular Activities on The Academic Achievement of Students with Special Needs
items: Veštačka inteligencija u službi forenzike glasa i govora
items: Touch as part of parent-child communication with a child mechanically ventilated at home – introduction to the issue
items: A bibliometric analysis of autism research in the field of education in Ibero-America: A WOS perspective
items: Informisanost logopeda sa područja Crne Gore o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije
items: Epidemiological review of the association between maternal metabolic syndrome and obesity and neurodevelopmental disorders in children
items: Effects of Accuracy Training for Individuals with Various Disabilities in Inclusive Game Baskin
items: Poređenje indirektnih i deskriptivnih metoda funkcionalne procene ponašanja kod odraslih osoba sa intelektualnom ometenošću
items: Razvojni status dece i poverenje roditelja u vaspitače u inkluzivnom vrtiću
items: Masaža beba sa oštećenjem vida kao program rane intervencije usmerene na porodicu
items: Reaching deaf and hard-of-hearing people in audiovisual research

Encouraging children's motivation for foreign language learning in an inclusive educational context
type: item
description: Uvod: Razvojno osetljivi pristupi naglašavaju da se motivacija ne može ispitati izolovano od obrazovnog okruženja, već je treba shvatiti kao rezultat interakcije između učenika, nastavnika i šireg društvenog konteksta u kojem se učenje odvija. Cilj: Cilj ovog istraživanja je da se kroz kvalitativnu analizu relevantnih empirijskih i teorijsko-preglednih studija ispitaju načini, strategije i uslovi koji podstiču motivaciju dece predškolskog i ranog školskog uzrasta za učenje stranog jezika, sa posebnim fokusom na inkluzivno obrazovno okruženje. Metod: Primenjena je sadržajna analiza jedanaest radova objavljenih u periodu 2012. do 2025. godine, koji obuhvataju različite metodološke pristupe, kvalitativne, kvantitativne, mešovite, eksperimentalne i longitudinalne dizajne, kao i više obrazovnih konteksta, uključujući predškolske, školske i inkluzivne uslove. Rezultati: Rezultati pokazuju da je u ranom uzrastu motivacija prevashodno unutrašnja i afektivno zasnovana, te da je najizraženija kada je nastava organizovana kroz interaktivne, igrovne i iskustveno zasnovane aktivnosti koje omogućavaju aktivno učešće, socijalnu interakciju i pozitivan emocionalni doživljaj učenja. Uočeno je da se motivacija dinamično menja i da značajno zavisi od nastavničke podrške, emocionalno bezbedne učioničke klime i kvaliteta povratne informacije, kao i od razvoja učeničkog samokoncepta. Zaključak: Digitalno podržani i multisenzorni pristupi mogu podstaći radoznalost i produženo angažovanje, ali samo kada su pedagoški promišljeno integrisani u smislene aktivnosti. U inkluzivnom kontekstu pristupačnost, jasna struktura, vizuelna podrška i diferencirani načini učešća izdvajaju se kao ključni uslovi održive motivacije.
subject: Pregledni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ivana Ristić
creator: Raisa Cvetković
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 183
ending page: 195
doi: 10.5937/specedreh25-66088

Teacher's identification of students with reading difficulties in the upper grades of elementary school
type: item
description: Introduction. Teachers play a key role in detecting students with reading difficulties, yet identifying older elementary students who mainly read silently remains challenging. Traditional fluency assessments focus on oral reading and do not fully capture reading efficiency—the integration of fluent, automatic decoding and real-time comprehension. This study develops and provides initial validity evidence for the Speed Reading Test (SRT), a silent-reading measure of reading efficiency, and examines its links to comprehension and academic outcomes. Aim. To provide initial validity evidence for the SRT as a silent-reading measure of reading efficiency and examine its associations with teacher-rated reading ability, language background, prior additional professional support (APS), and grades in key subjects. Methods. The sample comprised 1.315 students (653 fifth- and 662 eighth-graders) from 17 Slovenian primary schools. Data included gender, first language, APS history, teacher-rated reading, and final grades. The 25-item timed SRT was administered alongside reading comprehension, vocabulary, and syntax tests. Independent-samples t-tests and Pearson correlations examined subgroup differences and associations with achievement. SRT cut-offs were determined by comparison with comprehension scores. Results. Girls outperformed boys, with the gap widening by Grade 8. Students from non-Slovene-speaking homes and those with APS scored significantly lower on the SRT. The SRT correlated strongly with teacher-rated reading (r ≈ .63) and moderately with school grades (r = .45–.57, p < .01). A 20th-percentile cut-off helped identify students at potential risk of poor comprehension. Conclusions. The SRT is a practical classroom tool for identifying upper-grade students whose silent-reading difficulties hinder achievement. Combined with teacher observations, it supports timely, data-informed instruction and progress monitoring.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Mojca Lipec Stopar
creator: Nika Jenko
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 137
ending page: 154
doi: 10.5937/specedreh25-62681

Measurement characteristics and convergent validity of temporally modulated Gap–Overlap task versions: Evidence from an Eye-Tracking study in adolescents
type: item
description: Uvod: Iako se paradigma gap-overlap široko koristi u istraživanjima praćenja pokreta očiju za ispitivanje isključenja vizuelne pažnje, metodološka heterogenost ograničava uporedivost nalaza između studija. Cilj: Cilj studije je da se ispitaju merne karakteristike i konvergentna validnost dve najčešće korišćene verzije gap-overlap zadatka, kao i da se proceni osetljivost i robusnost odabranih indikatora pokreta očiju i fiksacija u različitim eksperimentalnim uslovima. Metode: Primenjen je kvantitativni, neeksperimentalni istraživački dizajn na normativnom uzorku tipično razvijenih adolescenata (N = 53; M = 13.98; SD = 0.93). Isključenje vizuelne pažnje procenjivano je pomoću duže i kraće verzije gap-overlap zadatka, pri čemu su pokreti očiju snimani pomoću uređaja Tobii Pro Nano. Analizirani indikatori obuhvatali su stepen uspešnosti, vremenske i fiksacijske mere, kao i prostorne indikatore disperzije pogleda, definisane percentilima udaljenosti, u uslovima baseline (no-gap), gap i overlap. Rezultati: Rezultati su pokazali umerenu do veoma snažnu konvergenciju između duže i kraće verzije zadatka za većinu indikatora. U obe verzije potvrđen je izražen gap efekat, pri čemu su najkraće prosečne latencije sakadičnih pokreta očiju zabeležene u gap uslovu. Fiksacijski i prostorni indikatori disperzije pogleda pokazali su dosledno visoku konvergenciju u svim eksperimentalnim uslovima, dok su vremenski indikatori pokazali veću varijabilnost, uz slabu konvergenciju prosečne latencije sakadičnih pokreta očiju u overlap uslovu. Zaključak: Kraće verzije gap-overlap zadatka mogu obezbediti validne procene isključenja vizuelne pažnje ukoliko se koriste robusni merni indikatori. Fiksacijske mere i prostorni indikatori disperzije pogleda pokazuju snažnu konvergentnu validnost između verzija zadatka, što podržava njihovu primenu u razvojnim i primenjenim istraživanjima.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Dragana Žunič
creator: Sonja Alimović
creator: Mladen Milić
creator: Ingrid Žolgar Jerković
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 117
ending page: 135
doi: 10.5937/specedreh25-64418

Porodične karakteristike korisnika usluge smeštaja u ustanovi za vaspitanje dece i omladine
type: item
description: Uvod: Porodica ostvaruje presudnu ulogu u odrastanju i razvoju deteta. Različite porodične okolnosti, interakcije, stavovi i ponašanja njenih članova oblikuju život deteta. Dosadašnja istraživanja sugerišu da porodično okruženje dece koja se nalaze na domskom smeštaju u okviru sistema socijalne zaštite karakteriše veliki broj rizičnih faktora i problema u funkcionisanju. Cilj: Cilj ovog istraživanja bio je utvrđivanje određenih porodičnih karakteristika korisnika na smeštaju u ustanovi za vaspitanje dece i omladine. U radu su ispitane razlike u porodičnim obeležjima između korisnika upućenih odlukom centra za socijalni rad i onih sa izrečenom vaspitnom merom. Metode: Istraživanjem su obuhvaćeni korisnici Zavoda za vaspitanje dece i omladine Beograd koji su u periodu 1. 1. 2020 – 31. 12. 2024. godine primljeni u ustanovu. Uzorak je činilo 55 dece i mladih uzrasta 12–20 godina, oba pola. Potrebni podaci prikupljeni su analizom dosijea korisnika, primenom instrumenta koji je posebno konstruisan za potrebe ovog istraživanja. Rezultati: Deca i mladi na smeštaju u vaspitnoj ustanovi potiču iz porodica koje karakteriše nizak socioekonomski status (50.9%), zlostavljanje i zanemarivanje dece (61.8%) i izraženi problemi roditelja (67.3%). Dve grupe korisnika značajno se razlikuju u pogledu tipa smeštaja pre prijema u ustanovu i izloženosti zlostavljanju i zanemarivanju u porodici. Zaključak: Rezultati istraživanja sugerišu da bi programe tretmana u ustanovama za vaspitanje trebalo obogatiti intervencijama i uslugama podrške namenjenim porodicama korisnika.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Jovana Urošević
creator: Vesna Žunić-Pavlović
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 155
ending page: 171
doi: 10.5937/specedreh25-65497

Jačanje kapaciteta porodica kroz program WHO Caregiver Skills Training (CST): iskustva iz Srbije
type: item
description: Uvod: Program WHO Caregiver Skills Training (CST), razvijen u saradnji WHO i organizacije Autism Speaks, temelji se na principima pozitivnog roditeljstva, razvojno-bihevioralnim strategijama i učenju u prirodnim kontekstima. U literaturi nalazimo studije koje potvrđuju efikasnost ovog programa u unapređenju komunikacije, socijalne interakcije i adaptivnih ponašanja dece, kao i u jačanju roditeljskih kompetencija i blagostanja. Cilj: Cilj istraživanja bio je da se ispitaju percipirani efekti primene programa WHO Caregiver Skills Training (CST) u Srbiji iz ugla roditelja koji su učestvovali u grupnim radionicama i individualnim sesijama tokom pilot implementacije. Metod: U uzorak je bilo uključeno 32 roditelja dece uzrasta od dve do sedam godina sa razvojnim kašnjenjem i poremećajima iz spektra autizma. Podaci su prikupljeni primenom onlajn upitnika koji je obuhvatio tri domena: roditeljske veštine i ponašanja, razvoj i ponašanje deteta, te subjektivno blagostanje roditelja. Kvantitativni podaci prikupljeni su putem skala Likertovog tipa, sa više stavki koje su reprezentovale svaki od navedenih domena. Takođe, putem dva pitanja otvorenog tipa u okviru upitnika, kao i kroz dopunske komentare roditelja zabeležene tokom evaluacionih razgovora. Rezultati: Rezultati pokazuju da roditelji visoko ocenjuju korisnost programa, posebno u pogledu primene naučenih strategija u svakodnevnim aktivnostima, unapređenja komunikacije sa detetom i povećanja samopouzdanja u roditeljskoj ulozi. Pored toga, roditelji su u značajnoj meri benefite ovog programa prepoznali u unapređenju interakcija sa drugima kod svog deteta, smanjenju pojave izazovnih ponašanja i uočenim pozitivnim promenama u porodičnim rutinama. Takođe je uočeno smanjenje osećaja bespomoćnosti i izolovanosti kod ispitanika. Zaključak: Nalazi su u skladu sa rezultatima drugih studija iz sveta koje potvrđuju efektivnost programa CST u unapređenju ranog razvoja i jačanju roditeljskih kompetencija. Iako ovo istraživanje ima sv…
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Snežana Ilić
creator: Aleksandra Stojanović
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 173
ending page: 181
doi: 10.5937/specedreh25-62804

Parental satisfaction with speech and language therapy: a comparison of teletherapy and face-to-face delivery
type: item
description: Uvod: Tokom pandemije COVID-19 2020. godine, kada su stroge mere zaključavanja poremetile tradicionalno pružanje rehabilitacionih usluga, onlajn terapija (teleterapija) postala je primarni način pružanja usluga. Vremenom je postao očigledan niz prednosti povezanih sa onlajn terapijom. Cilj: Cilj ove studije bio je da se ispita da li se zadovoljstvo roditelja logopedskom terapijom razlikuje u zavisnosti od načina pružanja usluga – onlajn ili licem u lice – i da li je zadovoljstvo teleterapijom povezano sa uzrastom i dijagnozom deteta. Metod: Uzorak je obuhvatio 77 roditelja dece koja primaju logopedsku terapiju (starost: 2,06–14,11) sa nizom dijagnoza, uključujući razvojni jezički poremećaj, poremećaj iz autističnog spektra i druge. Podaci su prikupljeni pomoću anonimnog upitnika koji je obuhvatao 12 izjava kojima se procenjuje zadovoljstvo svakim načinom sprovođenja terapije (α = .71). Rezultati i zaključak: Rezultati su pokazali da je većina ispitanika pozitivno ocenila onlajn terapiju, pri čemu je 94.8% prijavilo ukupno zadovoljstvo. Statistički značajna razlika u zadovoljstvu pronađena je u različitim načinima sprovođenja terapije (χ²(2) = 23.66, p &lt; 0.001, η² = 0.29), pri čemu su učesnici koji su isključivo pohađali onlajn terapiju prijavili najviše rezultate zadovoljstva. Značajne pozitivne korelacije pronađene su između zadovoljstva i trajanja (r = .41, p < .001) te frekvencije (r = .66, p < .001) (r = 0.41, p < .001) i učestalosti (r = .66, p < .001) pohađanja teleterapije. Nisu pronađene statistički značajne razlike u odnosu na uzrast deteta (r = 0.12, p = 0.298) ili dijagnostičku grupu (χ²(2) = 0.66, p = 0.720). S obzirom na istraživačku prirodu i metodološka ograničenja studije, nalaze treba tumačiti sa oprezom.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Draženka Blaži
creator: Antonija Blaži Ostojić
creator: Anita Holjevac
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 77
ending page: 95
doi: 10.5937/specedreh25-66512

Factor structure of the Scale of behavioral problems in children and youth with intellectual and co-occurring disabilities
type: item
description: Uvod: Deca i mladi sa intelektualnim i dodatnim uticajnim teškoćama imaju visok rizik od razvoja problema u ponašanju. Studija je bila deo institucionalnog projekta POINT (Učestalost određenih problema u ponašanju kod dece i mladih sa intelektualnim i dodatnim uticajnim teškoćama) na Fakultetu za odgojne i obrazovne znanosti Sveučilišta „Juraj Dobrila” u Puli, Hrvatska. Ciljevi: Cilj je bio da se identifikuju ključne latentne dimenzije Skale problema u ponašanju kod dece i mladih sa intelektualnim i dodatnim uticajnim teškoćama razvijene u okviru projekta. Metode: U studiji je učestvovalo 127 dece i mladih iz Škole za odgoj i obrazovanje – Pula. Sprovedena je eksplorativna faktorska analiza. Rezultati: Analiza je otkrila da osnovna struktura problema u ponašanju u ovoj grupi uključuje pet različitih faktora, koji se mogu posmatrati kao podskale. Zaključak: Ova studija doprinosi validaciji mernog instrumenta i pruža uvid u učestalost i funkciju problema u ponašanju kod dece i mladih sa intelektualnim teškoćama. Ovo razumevanje može pomoći u razvoju sveobuhvatnih i efikasnih modela tretmana i identifikovanju i ublažavanju faktora rizika za ove probleme u ponašanju.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Vanja Marković
creator: Mirjana Radetić-Paić
creator: Jasna Kudek Mirošević
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-06-19
publication date: 2026-06-19
starting page: 97
ending page: 115
doi: 10.5937/specedreh25-63693

Career readiness in deaf and hard-of-hearing high school students in special education
type: item
description: Uvod: Uspešna karijera je jedan od ključnih faktora koji obezbeđuju smislenu socijalnu integraciju osoba sa invaliditetom. S obzirom na to da adolescenti biraju struku odmah nakon završetka srednje škole, od vitalnog je značaja da se kroz programe stručnog usmeravanja u specijalnim školama efikasno rešavaju izazovi tipični za svaku vrstu invaliditeta. Ciljevi: Cilj ove studije je da ispita stručnu spremnost gluvih i nagluvih (GN) srednjoškolaca koji se školuju u specijalnim školama. Metode: Sprovedene su dve studije o stručnoj spremnosti, u kojima je učestvovalo ukupno 410 učesnika, uključujući GN učenike srednjih škola sa oštećenim sluhom (N = 205) i učenike bez oštećenja sluha (N = 205). Rezultati: Rezultati su ukazali na statistički pouzdane razlike u stručnoj spremnosti, intenzitetu naklonosti ka određenim strukama i rasponu profesionalnih oblasti interesovanja između GN učenika i njihovih vršnjaka koji čuju. Kvalitativni rezultati su, takođe, potvrdili ranija zapažanja o ranjivom položaju GN mladih pri izboru karijere. Zaključak: Identifikovani izazovi vezani za stručnu spremnost među GN učenicima srednjih škola omogućili su nam da opravdamo hitne mere za njihovo stručno usmeravanje, uključujući samosvest, svest o stručnim domenima i tržištu rada, kao i mogućnost usklađivanja individualnih zdravstvenih problema sa zahtevima zanimanja.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Svetlana Gorodilova
creator: Oksana Shakirova
creator: Yulia Krasavina
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-03-24
publication date: 2026-03-24
starting page: 1
ending page: 14
doi: 10.5937/specedreh25-60101

Professionals’ perspectives on early intervention in Croatia: Comparing home - and - center based service quality
type: item
description: Uvod: Usluga rane intervencije ima ključnu ulogu u podršci deci sa razvojnim rizicima i njihovim porodicama. U Hrvatskoj se RI može pružati u porodičnom domu ili u specijalizovanim ustanovama, ali malo se zna o tome kako stručnjaci procenjuju kvalitet ovih modela usluga. Ciljevi: Cilj istraživanja bio je ispitati percepcije stručnjaka o kvalitetu usluge rane intervencije, uz poređenje modela koji se realizuju u domu porodice ili u ustanovi, kao i da se utvrdi da li se te percepcije razlikuju u odnosu na profesionalno iskustvo, obrazovanje i učestalost pružanja usluga. Metode: U istraživanju je učestvovalo 67 stručnjaka iz različitih delova Hrvatske (91% žena; medijana starosti = 32 godine). Medijana profesionalnog iskustva bila je 13 godina, od čega 6 u oblasti rane intervencije. Percepcije su procenjivane pomoću adaptirane hrvatske verzije Inventara kvalitete centara za ranu intervenciju. Razlike između modela analizirane su pomoću t-testa za zavisne uzorke, a regresionim analizama su ispitani prediktori razlika. Rezultati: Ukupne ocene kvaliteta bile su značajno više za uslugu u domu porodice (M = 3.9, SD = 0.54) nego za uslugu u ustanovi (M = 3.6, SD = 0.30; p = .006, Cohen’s dz = 0.36). Najveće razlike u korist modela u domu odnosile su se na uključivanje deteta i porodice, saradnju sa roditeljima i roditeljske kompetencije (sve p < .001). Iskustvo i postdiplomska specijalizacija nisu bili značajni prediktori, dok je učestalost rada u domu bila značajna (B = 0.154, p = .037). Zaključak: Stručnjaci su kvalitet rane intervencije procenjivali višim kada se usluge pružaju u domu porodice, naročito u oblastima saradnje i angažovanja porodice. Češće iskustvo u radu u porodičnom okruženju doprinosi boljem prepoznavanju prednosti ovog pristupa, što ukazuje na potrebu za širenjem porodično orijentisanih, kućno zasnovanih usluga rane intervencije u Hrvatskoj.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ivana Škarica Burić
creator: Ana Katušić
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-03-24
publication date: 2026-03-24
starting page: 49
ending page: 66
doi: 10.5937/specedreh25-62343

Verbal fluency performance across different neurological disorders: a preliminary investigation
type: item
description: Uvod: Jezički poremećaji mogu nastati kao posledica različitih neuroloških stanja, utičući na komunikaciju i kognitivne funkcije. Cilj: Cilj ove studije bio je utvrđivanje sposobnosti generisanja reči na zadacima verbalne fluentnosti kod osoba sa različitim neurološkim oštećenjima. Metode: Uzorak se sastojao od 45 ispitanika, koji su prema etiologiji neurološkog poremećaja podeljeni u tri kliničke grupe: 15 pacijenata koji su doživeli moždani udar, 15 ispitanika sa traumatskom povredom mozga i 15 pacijenata sa multiplom sklerozom. Kontrolnu grupu činilo je 16 neurološki zdravih ispitanika. U istraživanju su primenjeni testovi fonemske i semantičke verbalne fluentnosti. Rezultati: Rezultati su pokazali statistički značajne razlike u fonemskoj i semantičkoj fluentnosti između sve tri kliničke grupe i kontrolne grupe. Dalja analiza rezultata pokazala je da su pacijenti sa moždanim udarom postigli statistički značajno niže skorove na zadacima fonemske i semantičke fluentnosti u poređenju sa ispitanicima sa traumatskom povredom mozga i multiplom sklerozom. Zaključak: Sve tri grupe ispitanika sa neurološkim poremećajima ispoljile su sniženu sposobnost verbalne fluentnosti u poređenju sa kontrolnom grupom zdravih ispitanika. Ovi rezultati ukazuju na to da je verbalna fluentnost često oštećena kod neuroloških poremećaja različite etiologije, nezavisno od njihove kliničke slike.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Verica Paunović
creator: Mile Vuković
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-03-24
publication date: 2026-03-24
starting page: 67
ending page: 76
doi: 10.5937/specedreh25-63216

Challenges in the application of didactic-methodical procedures in inclusive teaching
type: item
description: Uvod: Brojni faktori povezani su sa uspešnom implementacijom obrazovne inkluzije, a učitelji moraju da pruže adekvatnu podršku učenicima sa teškoćama dok se istovremeno na tom putu nose sa mnogim izazovima. Cilj: Cilj ovog istraživanja bio je da se utvrdi veza između radnog iskustva, stava prema inkluziji, percipirane institucionalne podrške, samoprocenjenih profesionalnih kompetencija, stresa na poslu i zadovoljstva poslom sa primenom adekvatnih didaktičko-metodičkih postupaka u inkluzivnom radnom okruženju. Metodologija: Studija je obuhvatila 309 nastavnika osnovnih škola iz različitih delova Hrvatske koji su imali iskustva u obrazovanju dece sa teškoćama, od kojih je 181 u to vreme predavao učenicima sa teškoćama. Upitnik je korišćen za prikupljanje osnovnih sociodemografskih podataka učesnika, njihove procene inkluzivnih obrazovnih praksi (prilagođavanje didaktičko-metodičkih postupaka u učionici), institucionalne podrške, percipirane kompetencije za rad sa učenicima sa teškoćama, stavova prema inkluziji, njihovog stresa na poslu i zadovoljstva poslom. Rezultati: Statistička analiza prikupljenih podataka pokazala je da odabrane varijable čine 25.4% varijanse u primeni adekvatnih didaktičko-metodičkih postupaka u inkluzivnim učionicama. Samoprocenjena profesionalna kompetentnost i zadovoljstvo poslom identifikovani su kao značajni pozitivni prediktori. Iako su percipirana institucionalna podrška i stavovi prema inkluziji bili značajno pozitivno povezani sa upotrebom adekvatnih didaktičko-metodičkih postupaka, nisu bili značajni prediktori u regresionom modelu. Zaključak: Rezultati ovog istraživanja značajno doprinose razumevanju faktora koji utiču na rad u inkluzivnom okruženju u hrvatskim školama, pored stavova nastavnika prema inkluziji koji se najčešće istražuju.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Katarina Šarčević Ivić-Hofman
creator: Zrinka Fišer
creator: Ivana Hanzec Marković
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-03-24
publication date: 2026-03-24
starting page: 31
ending page: 47
doi: 10.5937/specedreh25-62486

Insights into families of children with selective mutism
type: item
description: Uvod: Selektivni mutizam (SM) je anksiozni poremećaj koji karakteriše stalna nemogućnost govora u specifičnim društvenim situacijama, uprkos normalnom govoru u drugim. Istraživanja ukazuju na multifaktorsku etiologiju, koja uključuje temperament, genetske, neurorazvojne i uticaje okoline, pri čemu porodice imaju značajnu ulogu. Cilj: Ova studija ispitivala je osobine ličnosti roditelja i faktore porodičnog okruženja kod 30 majki dece sa SM. Metod: Podaci su prikupljeni korišćenjem strukturiranog upitnika i inventara IPIP-NEO-120. Rezultati: Roditelji su se u detinjstvu najčešće opisivali kao tihi, stidljivi ili povučeni, osobine koje se često primećuju i kod njihove dece. Na skali ličnosti postigli su najviše rezultate na slažljivosti i savesnosti, a najniže na neuroticizmu. Porodice su opisane kao društvene, ali prvenstveno u okviru bliskih porodičnih krugova. Skoro tri četvrtine dece iskusilo je barem jedan faktor rizika iz okoline, najčešće preseljenje. Zaključak: Rezultati ističu važnost porodičnih karakteristika u razumevanju SM i sugerišu implikacije za ciljanu podršku i intervenciju.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ivona Romić
creator: Sanja Šimleša
creator: Marina Olujić Tomazin
creator: Jasmina Ivšac Pavliša
rights: Sva prava zadržana (c) 2026 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2026-03-24
publication date: 2026-03-24
starting page: 15
ending page: 29
doi: 10.5937/specedreh25-61534

Delotvorni programi tretmana za adolescente u sukobu sa zakonom i osvrt na Multisistemsku terapiju
type: item
description: Uvod: Nezadovoljavajući efekti pojedinih rasprostranjenih intervencija za maloletne prestupnike, s jedne strane, te zabrinjavajući podaci o nasilju maloletnika i štetnim posledicama takvog ponašanja, s druge, upućuju na potrebu da stručnjaci u resocijalizaciji konsultuju rezultate naučnih istraživanja i okrenu se primeni potvrđeno delotvornih programa tretmana. Cilj: U ovom preglednom radu razmatra se značaj prakse zasnovane na dokazima u oblasti tretmana maloletničke delinkvencije, a potom i učinkovitost pojedinih, savremenih oblika tretmana. U kontekstu postojećih evaluacionih studija ispitana je i situacija u Srbiji, uz kritički prikaz aktuelne prakse, ali i preporuke za donosioce odluka, istraživače i praktičare. Metod: Narativno su analizirani rezultati sistematskih pregleda referentne literature i drugih istraživanja u ovoj oblasti. Rezultati: Multimodalni pristup i porodična terapija treba da budu prvi izbor u tretmanu problematičnog ponašanja, dok neki široko primenjivani pristupi, kao što su diverzione mere, vaspitno-obrazovni rad, restorativna pravda, postupci zastrašivanja i intenzivna probacija, često ne dovode do željenih promena. Multisistemska terapija izdvaja se kao jedan od najuspešnijih, potvrđeno delotvornih programa tretmana. Zaključak: Ističe se potreba za snažnijim povezivanjem naučnih saznanja i prakse na našim prostorima, i to kroz uvažavanje naučnih principa pri izradi programa, ali i uključivanje kredibilnog i transparentnog sistema praćenja njihovog toka i efekata.
subject: Pregledni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Sofija Dovijanić
creator: Marija Maljković
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 437
ending page: 452
doi: 10.5937/specedreh24-58774

Razumevanje i produkcija imenica i glagola kod dece govornika srpskog jezika
type: item
description: Uvod: Razumevanje i produkcija imenica i glagola imaju ključnu ulogu u daljem usvajanju jezika kod dece s obzirom na to da se javljaju kao prve reči u vokabularu i indikator su njihovog razvoja. Iako su jedna od često ispitivanih kategorija u jezicima širom sveta, oni i danas privlače pažnju s obzirom na njihov značaj u identifikaciji pojava i oblika u doživljaju i razvoju deteta. Cilj: U radu su predstavljeni rezultati istraživanja razumevanja i produkcije imenica i glagola kod predškolske dece govornika srpskog jezika. Metod: U istraživanju, uz korišćenje igračaka i slikovnica, na 523 učesnika predškolskog uzrasta testiran je efekat vrste reči, pola, socioekonomskih faktora i leksičke kategorije na razumevanje i produkciju jedne reči. Rezultati: Dobijeni su rezultati koji se uklapaju u dosad utvrđene pravilnosti i tendencije: devojčice su imale bolje rezultate nego dečaci, više obrazovanje oca i majke, viši stepen ekonomske razvijenosti oblasti i manja razlika lokalnog govora od standardnog govora imaju pozitivan uticaj na usvajanje jezika, a kompetencija je kod imenica bolja nego kod glagola. Zaključak: Dalja istraživanja trebalo bi da se fokusiraju na analizu manje frekventnih imenica i glagola kako bi se izbegao efekat plafona, ali i na doslednije balansiranje osobina stimulusa – pre svega kada je u pitanju konkretnost i apstraktnost (izborom apstraktnih imenica).
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Neda Milošević Dedakin
creator: Bojan Arsenijević
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 387
ending page: 400
doi: 10.5937/specedreh24-57167

Obrazovni profil zaposlenih u službi za tretman u zatvorima u Srbiji
type: item
description: Uvod: Tretman osuđenih lica na izvršenju zatvorske kazne uključuje niz aktivnosti koje se realizuju u cilju njihove resocijalizacije i reintegracije u društvenu zajednicu. Da bi tretman bio efektivan, pored mnogobrojnih preduslova koji moraju biti ispunjeni, a koji se tiču uslova zatvorskog života, važno je da ga realizuju službenici koji imaju adekvatna znanja i veštine za rad sa osuđenim licima. Cilj: Cilj istraživanja je utvrđivanje karakteristika službenika tretmana koje se odnose na njihovo formalno obrazovanje, te ukazivanje na neophodnost adekvatnog odabira stručnog kadra koji će raditi u penalnim institucijama. Metode: Uzorak su činila 43 službenika tretmana iz kazneno-popravnih zavoda u Sremskoj Mitrovici (39.5%), Požarevcu (34.9%) i Nišu (25.6%). U uzorku je bilo 27 žena (62.8%) i 16 muškaraca (37.2%). Rezultati: Nalazi istraživanja ukazuju da zaposleni značajno češće poseduju formalno obrazovanje za obavljanje poslova službenika tretmana (83.7%), te da su u strukturi zaposlenih dominantni defektolozi – specijalni pedagozi (37.2%). Značajne razlike u formalnom obrazovanju nisu detektovane u odnosu na činjenicu da li su službenici tretmana angažovani u Odseku za ispitivanje ličnosti ili Odseku za realizaciju tretmana, kao ni prema zatvoru u kom rade. Vredan pažnje je i nalaz da su jedino psiholozi zastupljeni u sva tri zatvora. Zaključak: Iako je struktura zaposlenih u odnosu na formalno obrazovanje povoljna, važno je uložiti dodatne napore kako bi u zatvorima u Srbiji postojala raznovrsna struktura službenika tretmana. Na taj način bi svako od njih iz domena svoje ekspertize, a u skladu sa potrebama osuđenih lica, mogao da doprinese ispunjenju svrhe izvršenja kazne zatvora.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Vera Petrović
creator: Antonija Raspopović
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 421
ending page: 436
doi: 10.5937/specedreh24-59024

Doprinos različitih komponenata fonološke svesnosti ranom čitanju
type: item
description: Uvod: Fonološka svesnost pokazala se kao jedna od bazičnih sposobnosti na kojoj se temelјi razvoj i sticanje sposobnosti čitanja na različitim jezicima, pa i onima sa transparentnom ortografijom, kao što je srpski. S tim u vezi je i pretpostavka da nedovolјno razvijena fonološka svesnost ograničava razvoj sposobnosti čitanja. Cilj: Cilј rada je da se ispita povezanost različitih komponenata fonološke svesnosti i ranog čitanja kod dece tipičnog razvoja. Metod: Uzorkom je obuhvaćeno 91 dete iz predškolske ustanove i osnovne škole u Beogradu. Deca su testirana dva puta: prvi put u predškolskom periodu, kada su ispitane različite komponente fonološke svesnosti (12 zadataka) i drugi put, na kraju prvog razreda, kada je ispitano čitanje (brzina, tačnost i razumevanje pročitanog). Za ispitivanje fonološke svesnosti korišćeni su zadaci koji su napravljeni po ugledu na test ELLA (Emerging Literacy & Language Assessment), a za ispitivanje čitanja Trodimenzionalni test čitanja. Rezultati: Rezultati kanoničke korelacione analize pokazali su postojanje tri značajne funkcije koje povezuju fonološku svesnost na predškolskom uzrastu sa veštinama čitanja na kraju prvog razreda: prva povezuje razvijene osnovne fonološke sposobnosti (sinteza i segmentacija slogova i fonema, osetljivost na rimu), sa tačnim čitanjem; druga funkcija pokazuje da postoji veza između kompleksnijih fonoloških veština, poput manipulacije fonemama, podele reči i produkcije rime, sa boljim razumevanjem pročitanog i bržim čitanjem, dok treća funkcija ukazuje na vezu između sposobnosti manipulacije fonemama i brzine i tačnosti čitanja. Zaključak: Rezultati istraživanja upućuju na potrebu kreiranja i primene programa kojima bi se podsticao razvoj određenih komponenti fonološke svesnosti u periodu pre formalne obuke čitanja kako bi se unapredilo usvajanje njegovih različitih aspekata i predupredile teškoće u usvajanju procesa čitanja.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Gordana Čolić
creator: Maja Savić
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 401
ending page: 419
doi: 10.5937/specedreh24-58695

Auditory pitch discrimination in a simple melodic structure in children with autism spectrum disorder
type: item
description: Uvod: Pretpostavlja se da osobe sa poremećajem iz autističnog spektra (PSA) pokazuju specifične slušne karakteristike, kao što su superiorna diskriminacija visine tona i povećana osetljivost na muzičke melodije. Cilj: Cilj ovog istraživanja je da utvrđivanje razlike u slušnoj diskriminaciji melodija visokog i niskog tonaliteta kod dece sa poremećajem iz autističnog spektra (PSA). Metode: Auditivna diskriminacija visine tona ispitivana je na uzorku od tridesetoro dece sa PSA, uzrasta od sedam do 18 godina. Ta sposobnost testirana je pomoću instrumenta razvijenog posebno za potrebe ovog istraživanja, koji predstavlja osnovu za procenu diskriminacije visine tona u melodijama kod dece sa poremećajem iz spektra autizma. Rezultati: Rezultati istraživanja ukazuju na postojanje razlika u sposobnosti razlikovanja visine tona u jednostavnoj melodijskoj strukturi, pri čemu je zabeležena bolja diskriminacija melodija višeg tonaliteta u odnosu na melodije niskog tonaliteta (Z = –2.44, p = .015). Težina autizma bila je povezana sa auditivnom diskriminacijom melodije visokog tonaliteta, pri čemu je kvalitet odgovora opadao sa povećanjem težine autizma (U = 40,50, Z = -2,36, p = .018). Rezultati sugerišu da deca sa PSA koja pokazuju muzički talenat imaju bolju auditivnu diskriminaciju (visoki ton: p = .037; niski ton: p = .035). Uzrast nije bio povezan sa kvalitetom diskriminacije melodijskih tonova u ovoj populaciji. Zaključak: Dobijeni nalazi mogu doprineti produbljivanju teorijskih saznanja i rešavanju praktičnih problema, u cilju podsticanja specifičnih sposobnosti i sveukupnog razvoja dece sa PSA.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Dajana Rojek Zakić
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 353
ending page: 370
doi: 10.5937/specedreh24-58664

The sexual self-esteem inventory - short form (SSEI-SF): factor structure of the scale for the Portuguese population
type: item
description: Uvod: Seksualnost ima ključnu ulogu u ljudskom životu, oblikujući percepcije i prakse pojedinaca, poznate kao seksualno samopoštovanje, koje značajno utiču na stavove ponašanja. Cilj: Ova studija imala je za cilj da ispita faktorsku strukturu i pouzdanost Inventara seksualnog samopoštovanja (SSEI) u njegovom skraćenom obliku za portugalsku populaciju, uzimajući u obzir pet različitih aspekata: Veština/Iskustvo, Atraktivnost, Kontrola, Moralni sud i Adaptivnost. Metod: Sprovedena je poprečna, kvantitativna, komparativna i korelaciona studija sa kvazieksperimentalnim dizajnom. U studiji je učestvovala ukupno 901 osoba starosti od 18 do 39 godina (M = 25.52, SD = 6.27), pretežno žene (67.8%). Faktorska struktura analizirana je putem eksploratorne faktorske analize, a pouzdanost instrumenta procenjena je pomoću Kronbahovog alfa koeficijenta. Rezultati: Eksploratorna faktorska analiza dala je 24 stavke organizovane u četiri faktora – Emocionalna spremnost, Kompetentnost i iskustvo, Atraktivnost i Adaptivnost – objašnjavajući 51.99% ukupne varijanse. Svi faktori pokazali su dobru unutrašnju konzistentnost. Zaključak: Dakle, inventar je pokazao adekvatnu faktorsku strukturu i pouzdanost i smatra se pogodnim za procenu samopercepcije u vezi sa seksualnošću u četiri dimenzije u portugalskom uzorku.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Liliana Mendes
creator: Levi Leonido
creator: Inês Carvalho
creator: Ana Barbosa
creator: Ana Filipa Martins
creator: Maria de Fátima Ribeiro
creator: Elsa Morgado
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 337
ending page: 352
doi: 10.5937/specedreh24-53627

Samoefikasnost majki dece sa oštećenjem vida predškolskog uzrasta
type: item
description: Uvod: Samoefikasnost majki predstavlja uverenje da su sposobne da efikasno odgovore na zahteve roditeljske uloge i pozitivno utiču na razvoj svog deteta. Cilj: Cilj istraživanja je utvrđivanje odnosa između samoefikasnosti majki dece sa oštećenjem vida i sociodemografskih karakteristika (starost, obrazovni nivo, bračni i radni status). Metod: Uzorak su činile 42 majke dece sa oštećenjem vida i višestrukim smetnjama predškolskog uzrasta uključenih u programe rane intervencije. Za potrebe prikupljanja podataka primenjena je Skala za procenu samoefikasnosti roditelja u ranoj intervenciji (The Early Intervention Parenting Self-Efficacy Scale – EIPSES). Rezultati: Zaposlenost se izdvojila kao značajan činilac samoefikasnosti majki dece sa oštećenjem vida i višestrukim smetnjama. Zaposlene majke pokazale su veći stepen uverenja da su sposobne da odgovore na zahteve koje nameće uloga roditelja (p=.001), a istovremeno očekuju više od stručnjaka iz podrške (p=.006). Nije utvrđena statistički značajna povezanost doživljene samoefikasnosti majki sa starošću, bračnim statusom i stepenom obrazovanja. Zaključak: U budućim istraživanjima usmerenim na samoefikasnost roditelja dece sa oštećenjem vida i višestrukim smetnjama analizom bi trebalo obuhvatiti specifične oblasti njihovog angažovanja, kao što su spremnost za učenje Brajevog pisma, razumevanje potreba vezanih za vizuelno funkcionisanje i prilagođavanje okruženja, kao i neke karakteristike ličnost i međugeneracijske karakteristike roditeljstva.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Snežana Nikolić
creator: Vesna Vučinić
creator: Marija Anđelković
creator: Aleksandra Grbović
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 371
ending page: 386
doi: 10.5937/specedreh24-59410

Comparative Analysis of The Impact of Number and Level of Participation in Extracurricular Activities on The Academic Achievement of Students with Special Needs
type: item
description: Uvod. Ovo istraživanje ima za cilj da ispita uticaj učešća i nivoa angažovanja učenika sa posebnim potrebama u vanškolskim aktivnostima na njihove akademske performanse u srednjim školama u Makasaru. Ciljevi. Osnovni cilj ove studije je istražiti pozitivne i značajne uticaje broja vanškolskih aktivnosti i nivoa učešća u tim aktivnostima na akademske performanse učenika sa posebnim potrebama. Metode. Ova studija koristi jednostavne i višestruke metode linearnih regresija na uzorku od 72 učenika sa posebnim potrebama koji su aktivni u vanškolskim aktivnostima. Rezultati. Rezultati pokazuju pozitivan i značajan efekat i broja vanškolskih aktivnosti u kojima su učestvovali, i nivoa učešća u tim aktivnostima na akademske performanse učenika. Zaključak. Učešće i nivo angažovanja u vanškolskim aktivnostima važni su faktori koji mogu poboljšati akademske performanse učenika sa posebnim potrebama. Na osnovu ovih nalaza preporučuje se da škole povećaju mogućnosti učešća i olakšaju viši nivo angažovanja u vanškolskim aktivnostima za učenike sa posebnim potrebama kako bi maksimalno iskoristili njihov potencijal za razvoj veština i akademska dostignuća.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Bastiana Bastiana
creator: Kasmawati St
creator: Tatiana Meidina
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-12-12
publication date: 2025-12-12
starting page: 323
ending page: 335
doi: 10.5937/specedreh24-51941

Veštačka inteligencija u službi forenzike glasa i govora
type: item
description: Uvod. Veštačka inteligencija predstavlja vrhunac razvoja savremenih tehnologija. Programiran da pomaže ljudima u obavljanju operacija koje opterećuju ili čak i prevazilaze njihove mogućnosti, ovaj kompjuterski sistem pronalazi svoju primenu u različitim područjima profesionalnog i svakodnevnog funkcionisanja. Jednu od oblasti u kojima resursi koje pruža veštačka inteligencija mogu biti dragoceni predstavljaju i forenzičke nauke. Cilj. Cilj rada je da se pomoću sistematizacije dostupne literature predstave mogućnosti veštačke inteligencije u kontekstu forenzike glasa i govora, zatim ograničenja, kao i potencijalne opasnosti od njene primene u sudskim postupcima. Metode. Literatura korišćena u radu je obezbeđena pretragom dostupnih baza podataka putem udaljenog pristupa, nakon čega se pristupilo sintezi relevantnih nalaza. Rezultati. Veštačka inteligencija je visokosofisticirano tehnološko dostignuće koje ima potencijal da u budućnosti transformiše različite forenzičke discipline. Zbog činjenice da je jezik jedan od najkompleksnijih društvenih fenomena, ali i zbog posledica koje bi mogle proisteći na osnovu analize u čiji način sprovođenja veštaci nemaju uvid, ova tehnologija nije uvrštena u zvanične i prihvaćene metode veštačenja glasa. Zaključak. Veštačka inteligencija može doprineti forenzičkim ispitivanjima glasa i govora, ali s obzirom na to da nedovoljna transparentnosti ovih sistema nameće suštinska etička pitanja, njena primena za sada ostaje ograničena na operacije sadržane u pripremnom delu postupka veštačenja. Povećanje transparentnosti sistema zasnovanih na veštačkoj inteligenciji, uz podrazumevane konstantne napore ka poboljšanju otpornosti i preciznosti, doprineće rešavanju etičkih nedoumica i prihvatanju ove tehnologije kao legitimne u sudskim postupcima.
subject: Pregledni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Mia Šešum
creator: Marina Šestić
creator: Maja Ivanović
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 295
ending page: 310
doi: 10.5937/specedreh24-58224

Touch as part of parent-child communication with a child mechanically ventilated at home – introduction to the issue
type: item
description: Dete sa mehaničkom ventilacijom, zbog čestih hospitalizacija i pridruženog učešća u ponekad bolnim medicinskim procedurama, može negativno da reaguje na dodir. Svrha ovog stručnog rada je da pokaže mesto dodira u komunikaciji između roditelja i deteta koje je mehanički ventilirano kod kuće. Ukazuje na važnost dodira i njegovu ulogu kada je detetu potrebna medicinska oprema za svakodnevno funkcionisanje i kada ne koristi verbalni jezik za komunikaciju sa drugima. Takvo iskustvo – negativan dodir povezan sa odraslom osobom takođe se može preneti na odnose sa drugim ljudima i koristiti u komunikaciji. Može da sadrži elemente agresije i otpora usled straha deteta od kontakta. Boravak deteta kod kuće biće povezan sa učenjem komunikacije na osnovu pozitivnog dodira, što je moguće kada se uvedu signali koji predviđaju aktivnost u kojoj će dete učestvovati. Ovaj proces kod njega će izgraditi osećaj sigurnosti, minimizirati osećaj straha od kontakta sa odraslom osobom i dati mu osećaj kontrole.
subject: Stručni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Agnieszka Kamyk-Wawryszuk
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 311
ending page: 322
doi: 10.5937/specedreh24-51583

A bibliometric analysis of autism research in the field of education in Ibero-America: A WOS perspective
type: item
description: Uvod: Obrazovanje je ključni alat za unapređenje ličnog i socioemocionalnog razvoja osoba sa autizmom. Međutim, do danas nije sprovedena bibliometrijska analiza na ovu temu u iberoameričkom kontekstu. Cilj: Cilj ove studije bio je da analizira godišnju produkciju originalnih članaka, produktivne časopise, finansijske agencije, autore, istraživačke trendove i najuticajnije članke u oblasti obrazovanja i autizma. Metod: Korišćena je baza podataka WoS (Education & Educational Research, Psychology Educational, Education Special, Education Scientific Disciplines), a analizirano je ukupno 352 dokumenta. Rezultati: Rezultati su pokazali rastući trend u godišnjim publikacijama. Elsevier, Španija, finansijska agencija španska vlada, autor Lorenzo, G., časopis Research in Autism Spectrum Disorders i univerziteti iz Španije i Brazila bili su najproduktivniji saradnici. Glavni istraživački trendovi fokusirali su se na obrazovne intervencije, specijalno i/ili inkluzivno obrazovanje, intelektualne teškoće i tehnologiju. Zaključak: Ovaj rad odražava značajan porast naučne produkcije u iberoameričkom regionu u oblasti obrazovanja i autizma, što je očigledno u istraživačkim temama vezanim za različite aspekte socijalizacije, kao što su škola, tehnologija i porodica. Ipak, potrebno je dodatno istraživanje i prikupljanje dokaza u ovom pravcu, posebno u zemljama Latinske Amerike koje su u procesu razvoja.
subject: Pregledni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Teresa Núñez Núñez
creator: María Isabel Calvo Alvarez
creator: Virginia González Santamaría
creator: Bárbara Rondón Mejías
creator: Osvaldo Hernandez Gonzalez
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 251
ending page: 275
doi: 10.5937/specedreh24-55474

Informisanost logopeda sa područja Crne Gore o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije
type: item
description: Uvod: Asistivna tehnologija obuhvata sredstva i uređaje koji mogu da se koriste u izvornom, modifikovanom ili prilagođenom obliku. Primena asistivne tehnologije kod dece sa poremećajima verbalne komunikacije omogućava efikasno uspostavljanje socijalne interakcije, izražavanje potreba i želja, kao i povećanje nezavisnosti, samopoštovanja i produktivnosti. Cilj: Cilj ovog istraživanja je bio da se proceni nivo informisanosti logopeda koji su zaposleni na teritoriji republike Crne Gore o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije. Takođe, da se utvrdi koje sociodemografske varijable utiču na procenjeni nivo informisanosti ispitanika. Metode: U istraživanju je učestvovalo 48 logopeda koji su zaposleni na teritoriji republike Crne Gore. U istraživanju je korišćen online upitnik koji je posebno konstruisan za potrebe ovog istraživanja. Rezultati: Dobijeni rezultati pokazuju da ispitanici smatraju da su informisani o asistivnoj tehnologiji za decu sa poremećajima verbalne komunikacije (M = 4.03, SD = 0.46). Analiza rezultata je pokazala da stepen obrazovanja, kao i dužina radnog staža, nisu statistički značajno povezani sa procenjenim nivoom informisanosti. Dobijeni podaci ukazuju na to da 27.10% ispitanika ne koristi nijedan uređaj u tretmanu dece sa poremećajima verbalne komunikacije. Cboard aplikacija se najčešće primenjuje u logopedskom tretmanu. Rezultati istraživanja pokazuju da logopedima nedostaje znanje o visokoj asistivnoj tehnologiji, kao i obuka za upotrebu ove tehnologije. Zaključak: Obuka logopeda trebalo bi da bude usmerena na oblast primene asistivne tehnologije u tretmanu dece sa poremećajima verbalne komunikacije, na način razvoja timskog pristupa i međunarodne saradnje, kao i na informisanje o ustanovama koje pružaju tehnološku pomoć korisnicima.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ivana Arsenić
creator: Zorica Veljković
creator: Anđela Vukićević
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 239
ending page: 250
doi: 10.5937/specedreh24-56772

Epidemiological review of the association between maternal metabolic syndrome and obesity and neurodevelopmental disorders in children
type: item
description: Uvod: Metabolički sindrom majke postao je prepoznat kao značajan faktor koji može uticati na dečiji razvoj. Cilj: Ova studija ima za cilj da istraži kako metabolički sindrom majke, tokom trudnoće, može povećati rizik za razvoj gojaznosti i neurorazvonih poremećaja kod dece. Metod: Pregledom najnovijih istraživanja uvidelo se kako visok nivo šećera u krvi, insulinska rezistencija i hronicna inflamacija mogu dovesti do navedenih problema. U radu je prikazano da povećana pažnja na metaboličko zdravlje majke tokom trudnoće može u velikoj meri redukovati riziko faktore i dugoročno uticati na zdravlje dece. Zaključak: Ovaj rad ističe značaj prenatalne nege koja se fokusira na metaboličko zdravlje majke u cilju prevencije dečje gojaznosti i neurorazvojnih poremecaja.
subject: Pregledni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Vladica Žikić
creator: Vesna Vučić
creator: Aleksandra Veselinović
creator: Miško Subotić
creator: Marija Radovanović
creator: Danijela Ristić-Medić
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 277
ending page: 293
doi: 10.5937/specedreh24-56644

Effects of Accuracy Training for Individuals with Various Disabilities in Inclusive Game Baskin
type: item
description: Uvod: Brojne studije ukazale su na pozitivne efekte prilagođenih sportskih programa na unapređenje sportskih veština osoba sa višestrukim oblicima invaliditeta. Cilj: Cilj ovog istraživanja bio je da se ispita obim promena tokom četiri vremenske serije u aspektu preciznosti u inkluzivnom sportu Baskin za osobe sa fizičkim i intelektualnim invaliditetom. Metod: Devet učesnika, četiri sa motoričkim i pet sa intelektualnim invaliditetom, prosečnog uzrasta (28.92 ± 11.02), učestvovalo je u ovoj studiji. Test procene preciznosti sproveden je sa tri pozicije sa kojih igrači u ulozi 2 mogu da šutiraju u situacionoj Baskinovoj igri. Rezultati: Nije pronađen značajan efekat interakcije između vremena i vrste invaliditeta (Vilksova lambda = .92), p=.93, F (3.5) = .14, parcijalna eta kvadrat = .08). Odvojeni efekat dve vrste invaliditeta nije bio značajan (F (1.7) = 1.304, p=.29, parcijalna eta kvadrat =.157), iz čega se može zaključiti da nije došlo do značajnog poboljšanja ni u grupi učesnika sa intelektualnim invaliditetom, niti u grupi učesnika sa motoričkim invaliditetom. Zaključak: Rezultati su pokazali da nije bilo statistički značajnih razlika između četiri merenja, niti je bilo statistički značajnih poboljšanja između grupa učesnika.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Živan Milošević
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 227
ending page: 237
doi: 10.5937/specedreh24-53103

Poređenje indirektnih i deskriptivnih metoda funkcionalne procene ponašanja kod odraslih osoba sa intelektualnom ometenošću
type: item
description: Uvod: Odrasle osobe sa intelektualnom ometenošću demonstriraju problematična ponašanja češće nego populacija tipičnog razvoja. Funkcionalna procena ponašanja jeste efikasan i naučno dokazan način za smanjivanje problematičnog ponašanja. U procesu funkcionalne procene ponašanja koriste se indirektne i deskriptivne metode. Cilj: Cilj istraživanja je da se ispita sklad među rezultatima koje smo dobili korišćenjem obe metode. Metode: Primenjena je metoda višestruke studije slučaja kojom su obuhvaćene tri odrasle osobe muškog pola sa umerenom intelektualnom ometenošću. Dve osobe bile su uzrasta 18 godina i jedna uzrasta 19 godina. Sva tri ispitanika pokazivala su različite oblike problematičnog ponašanja. Podaci su sakupljani korišćenjem indirektnih i deskriptivnih metoda. Poređeni su rezultati o funkciji problematičnog ponašanja dobijeni korišćenjem obe metode. Iako je u istraživanju učestvovalo tri ispitanika, podaci su sakupljani za četiri različita oblika problematičnog ponašanja. Rezultati: Kod prvog ispitanika upotrebom obe metode utvrđena je ista funkcija problematičnog ponašanja „nepoštovanje pravila”, a to je „dobijanje pažnje”. Kod drugog ispitanika je samo kod jednog oblika problematičnog ponašanja „razgovor sa samim sobom” dobijena ista funkcija problematičnog ponašanja, i to „dobijanje pažnje”, dok su kod drugog oblika „ponavljanje istih fraza” dobijene različite funkcije. Kod trećeg ispitanika su za problematično ponašanje „nesaradnja” dobijene različite funkcije. Zaključak: Istraživanje je pokazalo da su podaci koji se odnose na funkciju problematičnog ponašanja usklađeni samo u dva slučaja. S obzirom na dobijene rezultate trebalo bi sa rezervom interpretirati rezultate o funkcijama problematičnog ponašanja dobijene korišćenjem samo jedne metode funkcionalne procene ponašanja.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Maja Simnjanovski
creator: Erna Žgur
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-09-25
publication date: 2025-09-25
starting page: 209
ending page: 225
doi: 10.5937/specedreh24-56692

Razvojni status dece i poverenje roditelja u vaspitače u inkluzivnom vrtiću
type: item
description: Uvod: Poverenje predstavlja temelj dobrog partnerskog odnosa između roditelja i vaspitača, a dovodi se u vezu sa nizom pozitivnih ishoda ne samo za dete već i za same roditelje i stručnjake. Cilj: Ovo istraživanje ima za cilj utvrđivanje nivoa poverenja roditelja u vaspitače u inkluzivnom predškolskom okruženju, kao i razlika u nivou poverenja u odnosu na razvojni status deteta. Metode: Uzorkom je obuhvaćeno ukupno 433 roditelja dece koja pohađaju inkluzivne predškolske ustanove. Od ukupnog broja roditelja, 37.2% su roditelji dece sa različitim smetnjama u razvoju. Poverenje roditelja u vaspitače procenjeno je primenom Skale poverenja. Rezultati: Dobijeni rezultati ukazuju na to da roditelji dece sa različitim smetnjama u razvoju imaju nešto niži nivo poverenja u vaspitače od roditelja dece tipičnog razvoja, ali ne i statistički značajno. Značajno niži nivo poverenja registrovan je kod roditelja dece sa višestrukim smetnjama (p ≤ .001). Detaljnijom analizom utvrđeno je da je nivo poverenja roditelja dece sa senzornim smetnjama i sa problemima u domenu emocija i ponašanja sličan nivou poverenja roditelja dece bez teškoća. S druge strane, roditelji dece sa drugim razvojnim teškoćama u velikom procentu pokazuju nizak stepen poverenja u pogledu načina komunikacije vaspitača i podrške pružene razvoju njihove dece. Zaključak: Rezultati ukazuju na to da bi vaspitači trebalo da budu adekvatno obučeni i senzibilisani u prepoznavanju i reagovanju na različite potrebe dece sa smetnjama i njihovih roditelja, kao i u vođenju otvorene i konstruktivne komunikacije sa roditeljima.
subject: Originalni naučni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Nataša Buha
creator: Marija Jelić
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-06-23
publication date: 2025-06-23
starting page: 165
ending page: 180
doi: 10.5937/specedreh24-54674

Masaža beba sa oštećenjem vida kao program rane intervencije usmerene na porodicu
type: item
description: Podaci ukazuju na to da postoji konstantan porast broja dece koja se rađaju i žive sa nekim oblikom oštećenja vida, što ukazuje na to da je neophodan kontinuirani stručni rad na osmišljavanju posebnih tretmana, postupaka i praksi koji će imati za cilj podizanje kvaliteta njihovog života i funkcionisanja. Porodice koje imaju dete sa teškoćama u razvoju ili hroničnom bolešću tokom čitavog života susreću se sa vanrednom količinom strepnje, stresa i izazova. Saznanje da će detetu biti potrebna dodatna podrška i da će se možda zauvek razlikovati od druge dece svog uzrasta stavlja porodicu pred niz neočekivanih, nimalo lakih zadataka. Oštećenje vida predstavlja jednu od takvih situacija. U ovom radu biće izneta teorijska razmatranja i pregled dosadašnje literature o masaži beba kao programu podrške koji u populaciji beba sa oštećenjem vida može imati naročit značaj i mogućnostima ovog programa da zadovolji principe ranih intervencija usmerenih na porodicu. Pregled dostupne literature pretraživanjem elektronskih baza podataka dostupnih preko KOBSON servisa, kao i pretraga Google Scholar i Researh Gate servisa. Analiza literature pokazala je da bi se razrađivanje sistema rane intervencije u Srbiji moglo usmeriti i na pretragu lokalnih snaga i mogućnosti u kreiranju usluga namenjenih deci u našoj državi. Otvara se pitanje investiranja u nove, vaninstitucionalne programe namenjene porodicama sa bebama i malom decom.
subject: Stručni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Nevena Strižak
creator: Ksenija Stanimirov
creator: Marija Anđelković
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-06-23
publication date: 2025-06-23
starting page: 195
ending page: 208
doi: 10.5937/specedreh24-58371

Reaching deaf and hard-of-hearing people in audiovisual research
type: item
description: Uvod: U mnogim naučnim oblastima istraživači se susreću sa poteškoćama u regrutovanju ispitanika ili učesnika za intervjue, ankete ili eksperimente, posebno kada ciljaju teško dostupne populacije. Izbor odgovarajućih metoda regrutovanja je ključan za obezbeđivanje reprezentativnog uzorka, što poboljšava validnost i pouzdanost nalaza istraživanja. Istraživači moraju razmotriti načine pronalaženja i pozivanja učesnika, komunikacije sa njima, motivisanja da doprinesu istraživanju, osiguravanja njihove anonimnosti (ako je potrebno) i bezbednosti podataka, rešavanja etičkih pitanja, razmatranja nadoknade za učešće i još mnogo toga. U audiovizuelnom domenu regrutovanje gluvih i nagluvih učesnika predstavlja dodatne izazove zbog komunikacijskih barijera. Teškoće u regrutovanju takvih učesnika potencijalno mogu dovesti do nedovoljne zastupljenosti gluvih i nagluvih osoba u istraživanjima. Cilj: Ovaj rad, kroz sistematski pregled postojećih studija, ima za cilj da istraži različite metode i izazove povezane sa regrutovanjem gluvih i nagluvih učesnika u audiovizuelnim istraživanjima. Metode: Sistematski pregled je sproveden prateći PRISMA okvir radi prikupljanja informacija iz pouzdanih izvora otvorenog pristupa (n = 49) tokom desetogodišnjeg perioda od 2013. do 2023. godine. Rezultati: Analiza pruža uvid u autorstvo, geografsku distribuciju, demografske podatke učesnika i metode koje se koriste za regrutovanje gluvih i nagluvih učesnika. Zaključak: Dve najefikasnije metode regrutovanja gluvih i nagluvih učesnika uključuju saradnju sa udruženjima gluvih i nagluvih i pozivanje učesnika putem društvenih medija. Sprovođenje dobro isplanirane strategije neophodno je za uspešno regrutovanje učesnika.
subject: Pregledni članak
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Jurgita Motiejūnienė
rights: Sva prava zadržana (c) 2025 Specijalna edukacija i rehabilitacija
date: 2025-06-23
publication date: 2025-06-23
starting page: 181
ending page: 194
doi: 10.5937/specedreh24-52733