Novi prilozi za biografiju Dragića Joksimovića
Dragić Joksimović (1893–1951) bio je pravnik i političar, narodni poslanik, advokat i delatnik u oblasti kulture. U stručnoj javnosti je poznat kao advokat odbrane na suđenju generalu Dragoljubu Mihailoviću. Nakon završetka ovog procesa, komunisti su Joksimovića ostrakizovali. Posle gubitka građanskih prava i zabrane bavljenja advokaturom, njegovo stradanje je nastavljeno lišenjem slobode, a okončano u Kazneno-popravnom domu u Sremskoj Mitrovici. Joksimović je rehabilitovan odlukom suda 2008. godine. Od 2020. Advokatska komora Srbije je ustanovila Povelju „Dragić Joksimović“, s namerom da dodelom ovog priznanja učvrsti poverenje u profesionalno i etičko obavljanje pravozastupničke delatnosti. Autori članka, na osnovu novih izvora, predstavljaju neotkrivene podatke iz biografije Dragića Joksimovića, naročito o njegovoj porodici i školovanju u Nemačkoj, dopunjuju i ispravljaju do sada korišćene činjenice. Joksimović je doktorirao na temu zemljoradničkih komora. U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca profesionalno sindikalno i staleško udruživanje, naročito među zemljoradnicima i radnicima, bilo je predmet teorijskih i političkih rasprava. Istraživanje pruža celovitiju i verniju sliku Joksimovićevog lika i dela, nego što je to bilo poznato u stručnoj javnosti. Život i karijera Dragića Joksimovića odvijali su se u smutnim vremenima prve polovine prošlog veka, u razdoblju političke krize u Jugoslaviji između dva svetska rata, dolaska „novog doba“ idiokratske diktature i jednoumlja. Joksimovićeva paradigmatična sudbina je podsećanje na tragediju preobražaja srpskog društva i stradanja većeg dela domaće inteligencije nakon pobede komunističke revolucije.
Sva prava zadržana (c) 2026 Sociološki pregled
Koaliciona proaktivna agresija i ljudska priroda: interdisciplinarni pristup
Cilj ovog rada je interdisciplinarno istraživanje koalicione proaktivne agresije kod ljudi. Ovom temom bavi se antropolog Ričard Rengem u kontekstu uporedne primatologije. Ovaj tip agresije najčvršće je povezan sa konceptom organizovanog ili kolektivnog nasilja u sociologiji, u vidu koordiniranih ljudskih radnji usmerenih na ostizanje određenog cilja, što često dovodi do povreda ili smrti pojedinaca, grupa ili čitavih društava. Istorijski primeri ovog tipa nasilja obuhvataju: ritualno žrtvovanje i kažnjavanje, pokolje, koncentracione logore, ratovanje i aktivnosti državnih tela kao što su vojska i policija, odnosno entiteti koji drže monopol nad nasiljem. Primarno pitanje je da li je ovaj vid nasilja urođen ljudskoj prirodi. Samim tim, jedan deo rada podrazumeva filozofsko-teorijsku raspravu o (ne)postojanju ljudske prirode i opštih osobina ljudskog ponašanja u vezi sa agresijom. Zatim sledi pregled teorija o koalicionoj proaktivnoj agresiji, koje obuhvataju razne oblasti, uključujući primatologiju i sociologiju. Izučavanje ovog vida agresije je od presudne važnosti jer su njegovi mehanizmi često skriveni, pri čemu agresija nije uvek očigledna u ponašanju pojedinaca, ali kumulativne radnje pojedinaca imaju nasilne ishode.
Društveni konteksti porodične strukture i kvalitet života adolescenata: poređenje dvoroditeljskih i jednoroditeljskih porodica
Istraživanje je ispitivalo razlike između adolescenata iz dvoroditeljskih i jednoroditeljskih porodica u socijalnim strategijama, porodičnim interakcijama i temporalnom zadovoljstvu životom. Uzorak je činilo 202 adolescenta uzrasta 14–19 godina. Primenjeni su relevantni upitnici. Rezultati pokazuju da socijalne strategije i porodične interakcije predviđaju značajan procenat varijanse temporalnog zadovoljstva. Adolescenti iz dvoroditeljskih porodica pokazuju više zajedništva i veće zadovoljstvo životom, dok su konflikt i izbegavanje socijalnih situacija izraženiji kod jednoroditeljskih porodica. Primanja porodice i doba pri rastavi roditelja pozitivno su povezani sa zadovoljstvom životom.
Oblici polarnosti u neorealizmu i svetsko-sistemskoj teoriji
Savremene svetske odnose karakteriše razgradnja američke jednopolarnosti i haotičnost u međunarodnim odnosima. Ova promena u sferi geopolitike nesumnjivo je povezana i sa restrukturiranjem svetskog kapitalističkog sistema u kojem SAD gube status hegemona, centralni položaj zapadnih zemalja postaje upitan, a sve veći broj poluperifernih regija po svojim ekonomskim i političkim karakteristikama približava se centru. Usled navedenog, na savremeno doba može se gledati kao na eru radikalne transformacije geopolitičkih obrazaca zbog čega analiza osnovnih karakteristika jedno-, bi- i multipolarnosti dobija na značaju. Detaljna analiza neorealizma kao teorije zaslužne za razvitak ovih koncepata neophodna je za što adekvatnije razumevanje različitih oblika polarnosti. Takođe, teorijski je značajno upoređivanje neorealističkog viđenja polarnosti sa svetsko-sistemskim shvatanjem hegemonije kako bi se adekvatno proučila distribucija moći u međunarodnom poretku država. Osnovni cilj ovog rada je da analizom neorealističkog i svetsko-sistemskog pogleda na polarnost stvori osnove za ispitivanje današnjeg dominantnog oblika polarnosti i da pretpostavi kakav oblik polarnosti će biti dominantan u 21. veku.
Kulturalni secesionizam „Sandžaka“ i regionalna bezbednost
U prvom delu rada razmatraju se dva primera kulturalnog secesionizma iz Raško-polimske oblasti („Sandžaka“) – uvođenje „bosanskog jezika“ i apel na Bošnjake da bojkotuju Deda Mraza. U drugom delu rada daje se pregled autonomističkih zahteva (1991–2025) bošnjačke elite iz Starog Rasa, koji se najčešće svode na želju da se uspostavi autonomna država pod NATO protektoratom. U trećem delu rada analiziraju se iredentističke pretenzije da se „Sandžak“ pripoji Bosni i Hercegovini, odnosno Kosovu*. Razmatraju se i realni bezbednosni rizici koji proističu iz ovakve ideologije i kulturalne prakse ne samo po teritorijalni integritet Republike Srbije već i po mir u regionu.
Korporacije kao akteri militarizacije policije: primer iz SAD
U savremenom globalizovanom društvu korporacije su prerasle okvire klasičnih ekonomskih subjekata i postale ključni akteri u ekonomskim, političkim, kulturnim i tehnološkim procesima. Njihova ekonomska moć, često merljiva sa državnim budžetom mnogih zemalja, ili čak veća od njega, osim velikog uticaja na globalna tržišta i tokove kapitala, omogućava im oblikovanje javnih politika kroz fondacije i finansijsku podršku političkim strukturama. Sektor odbrane, kao izuzetno profitabilan, već dugi niz decenija je u fokusu korporacija. U tehnološkom aspektu, dronovi, oklopna vozila, poluautomatsko i automatsko oružje, sistemi za masovni nadzor – sve češće prelaze iz vojnog u policijski sektor. U društvenom aspektu vojna oprema i obuka podstiču „ratni“ mentalitet u policijskim strukturama. U navedenom smislu, korporacije imaju veliki uticaj u procesu militarizacije policije, a ovaj fenomen je posebno vidljiv u SAD. Za dokazivanje navedene hipoteze u našem istraživanju koristićemo kombinovani metodološki pristup, koji se sastoji od metode studije slučaja, metode analize sadržaja i kritičko-analitičke metode.
Ka globalnom geopolitičkom novumu – sa svetskim ratom ili bez njega do promene poretka?
Svet se nalazi u turbulentnoj tranziciji poredaka, koja se odvija u vidu političkih, vojnih, tehnoloških, ekonomskih, verskih, propagandnih i drugih sukoba. U njima učestvuju akteri koji astoje da zadrže privilegovan status quo, s jedne strane, i sile u usponu koje pretenduju da promene sistem u kome imaju podređenu poziciju, s druge strane. Iako oružani sukobi na prvi pogled maju proksi-karakter, svetski rat je moguć kao kompleks regionalnih ratova. Autor smatra da njihovi ishodi već proizvode geopolitičko, odnosno sveobuhvatno preoblikovanja sveta. Apsolutna dominacija SAD tokom „unipolarnog trenutka“ odavno se završila, ali multipolarni sistem u pravom smislu još nije u potpunosti uspostavljen. Aktuelni istorijsko-geopolitički trenutak najispravnije bi bilo definisati kao proces multipolarizacije, odnosno izgradnje policentričnog sveta. Za sada se ne može reći kakva će ta policentričnost biti, kakav će biti raspored sila na skali globalne moći i da li će težiti kako-tako ravnotežnom (neo)bipolarizmu. Još jedan „kraj istorije“ (?) nazire se u smeni unipolarizma novim unipolarizmom – umesto Pax Americana uslediće pokušaj da se uspostavi Pax Sinica. Dakle, ne razmišlja se izvan šablonizovanih koordinata nekog oblika polarnosti. Brojni su pokazatelji da se svet, međutim, kreće ka geopolitičkom novumu – mozaičnoj strukturi blokova čiji će integracioni principi biti nekoherentni, granice fluidne, a međusobne veze fleksibilne.
Da bismo otklonili dionizijsko narativni nemir iliti sumnju u epistemologiju rada, kazaćemo da autorsko saopštenje koje je sadržano u ovom višeslojnom deskriptoru predstavlja sociološko-filozofsko, ali i psihoanalitičko tumačenje regionalnih sukoba, čija je mitološka strana uspjela, ne samo političkim panacejama o spasu „demokratskog duha“ već mnogo složenije, mitologemskim dodirima da okupi „istorijske aktere“ i ujedini ih u rehabilitaciji svojih „geopolitičkih legata“. Ovdje se prepoznaje uticaj Karla Gustava Junga i Karla Kerenjija čija mitologemska baština će nam pomoći u analizi savremenih „geopolitičkih buđenja“, fenomenološki bi zaključio Aleksandar Dugin. Ponekad je i ona, da se pozovemo na pomenuti gorostasni dvojac, važnija u opisu geopolitičkih snaga, odnosno društvenih bojišta, od bilo kakve anticipirane i dnevno informisane mirnoće ili, bolje reći, geopolitičke nejasnoće jer je u toj arhetipskoj strukturi zadržan onaj „religijski bunt“ koji se smatra vlastodršcem regionalnih i globalnih sukoba. Kroz navođenu hrestomatiju regionalnih sukoba sa određenim izborom arhetipskih primjera, kako na postsovjestkom tako i na bliskoistočnom prostoru, nastojaćemo da obrazložimo njihove arhetipske i geopolitičke prediktore.
Sociološki i društveni doprinos Svetozara Markovića
U ovom radu posvećenom tematskoj sekciji „Svetozar Marković: 150 godina od smrti“ nastojimo da interpretiramo i osvetlimo sociološki i društveni doprinos Svetozara Markovića srpskoj nauci na osnovu kvalitativne analize sadržaja, naročito kada je reč o srpskim i balkanskim prilikama. Markovićeva promišljanja i dalje predstavljaju prosvetljujuće smernice za intelektualce koji se bave društvenim pitanjima, a koji su zagovornici zaštite nacionalnih interesa i koji podstiču razvoj lokalnih i regionalnih zajednica. Oni se rukovode idejom o društvu koje služi stvarnim potrebama radnih ljudi u težnji da prevaziđu protivrečnosti nastale iz akumulacije kapitala. Sasvim očekivano, mnoga Markovićeva gledišta deluju zastarela i idealistična, s obzirom na to da je prošao gotovo vek i po od njihovog nastanka. Međutim, njihova različita tumačenja i dalje mogu da podstaknu modernu misao i ponude uvid u društvena i politička pitanja sa kojima se suočava srpski narod u današnjem društvenoistorijskom kontekstu.
Rodna perspektiva u razumevanju i percepciji klimatskih promena
Autorke rada ispituju klimatske promene iz rodne perspektive, analizirajući kako pol i marginalizacija oblikuju percepciju i odgovor na klimatske izazove. U radu se polazi od pretpostavke da žene, zbog ranjivijeg društvenog položaja, trpe specifične posledice klimatskih promena, ali istovremeno pokazuju veću proaktivnost u klimatskoj akciji. U istraživanju primenjuju kombinaciju kvantitativnih i kvalitativnih metoda, uključujući analizu literature, upitnik, kao i podatke i izveštaje relevantnih organizacija, poput IPCC-a. Rezultati pokazuju da su žene disproporcionalno pogođene, posebno u marginalizovanim zajednicama, ali značajno doprinose ekološkim rešenjima. Zaključuje se da je ključno veće uključivanje žena u procese donošenja odluka i jačanje njihove uloge kroz obrazovanje i medijsku podršku radi ostvarivanja održivih klimatskih rešenja.
Sva prava zadržana (c) 2025 Sociološki pregled
Od televizijskog gledaoca do digitalnog potrošača: uticaj sportskih idola na oblikovanje potrošačke svesti
Razvoj novih tehnologija, video-striming platformi, društvenih medija i složenih marketinških mreža transformisao je tradicionalnog TV gledaoca u globalnog potrošača. Uporedo, kada je reč o oblasti sporta, vrhunski sportisti postali su influenseri čija je snaga u promociji i prodaji određenog brenda velika zahvaljujući kredibilitetu izgrađenom u svetu discipline i postignuća, čime utiču ne samo na lojalnu publiku već i na širu populaciju. Pored ovih makroinfluensera, analiziraćemo i mikroinfluensere koje algoritmi društvenih mreža prepoznaju kao posebno uticajne u specifičnim nišama relevantnim za digitalni marketing. Polazimo od pretpostavke da medijatizacija sporta preobražava sportske idole u simbolički kapital visokog marketinškog i kulturnog značaja, ujedno podstičući nastanak savremenog društva spektakla. Istraživanje je bazirano na kvalitativnom teorijsko-analitičkom pristupu i interdisciplinarnoj sintezi uvida iz medijskih studija, sociologije sporta i marketinga, koristeći kritičku analizu sadržaja, komparativnu analizu brend ambasadora, studije slučaja i deduktivno zaključivanje. Cilj je da se prikaže kako medijatizacija sporta i uloga idola kao nosilaca simboličkog kapitala oblikuju potrošačku svest u digitalnom okruženju.
Oblici sharenting-a kao savremenog društvenog fenomena prikazivanja dece
U radu se analizira savremena praksa roditelja da na društvene mreže i uopšte online platforme postavljaju virtuelne sadržaje o svojoj deci. Deljenje sadržaja o detetu na društvenim mrežama kao i online bez ograničenja predstavlja pristup koji u potpunosti priznaje pravo i slobodu roditelja da oblikuju vidljivost deteta, kao i pravo deteta na privatnost. Čak ni ograničenost pristupa sopstvenom profilu određenom bliskom krugu osoba ne garantuje apsolutnu zaštitu blagostanja deteta. Naime, opasnost kod zatvorenih profila, u kojima samo „prijatelji“ ili bliske osobe, rođaci, kumovi deteta imaju pristup, ogleda se u tome da te osobe dalje mogu prosleđivati, odnosno preuzimati takve sadržaje. Inicijalno, pojam sharenting-a vezivao se za deljenje sadržaja o deci iz altruističkih motiva, pa zatim iz isključivo ličnih, zabavnih, neprofitnih pobuda roditelja, a dalja „evolucija“ ovog fenomena išla je u pravcu toga da roditelji dele sadržaje vezane za decu iz poslovnih pobuda. Deljenje sadržaja o deci iz zabavnih motiva roditelja vodeći je razlog zašto se dele sadržaji o deci online.
Snalaženje u muškom domenu: rod, rad i nejednakosti na indijskim platformama za dostavu hrane
U sve većem diskursu o radu u gig ekonomiji, iskustvo žena koje rade na gig pozicijama ostaje nedovoljno istraženo. Presek specifične organizacije rada na platformama za gig rad i postojećih rodno obojenih društvenih normi proizvodi različite ishode u različitim kontekstima. Ovaj rad istražuje kako radnice u dostavi hrane ulaze, opstaju i snalaze se na indijskim platformama za dostavu hrane – sektoru koji se u velikoj meri smatra „muškim“ domenom. Koristeći kvalitativni istraživački pristup, ova studija se oslanja na 20 polustrukturiranih intervjua sa ženama i muškarcima koji rade na glavnim platformama za dostavu hrane u Tiruvanantapuramu, u Indiji. Rezultati pokazuju kako se rodne društvene norme odražavaju i reprodukuju u politikama i praksama platformi za dostavu hrane. Ovakva dinamika ograničava učešće žena, oblikuje njihovo radno vreme i na kraju povećava razliku u zaradi između muškaraca i žena na platformama za dostavu hrane. U ovom radu naglašena je potreba za politikama i praksama koje promovišu pozitivnu diskriminaciju kako bi se povećalo učešće ženske radne snage i osigurala ravnopravna zarada, i istovremeno negovali dostojanstveni i inkluzivni uslovi rada u okviru gig ekonomije.
Svetozar Marković – preteča istorijske sociologije i rodonačelnik socijalističke misli i pokreta u Srbiji i na Balkanu
U radu se analizira ličnost i delo Svetozara Markovića, kao učitelja emancipatorske energije, preteče istorijske sociologije u nas i utemeljivača socijalističke misli i osnivača socijalističkog pokreta u Srbiji i na Balkanu. Najpre se čini osvrt na ulogu velikih „sunčanih ličnosti“, večnih zvezdanih fenjera, narodnih buditelja, u istoriji i kolektivnom pamćenju naroda. Potom se daje kraći biografski osvrt na ličnost i delo Svetozara Markovića (1846–1875). Centralni predmet našeg sociološkog razmatranja čini Markovićev doprinos istorijskoj sociologiji i značaju reaktuelizacije njegovih socijalističkih misli i poruka o radeničkom pitanju, „o hlebu i samoupravi“ u kontekstu postsocijalističkih društava na Balkanu, za obnovu savremene levice.
Pošasti modernizacije i pohvala patrijarhatu u „Srbiji na istoku“ Svetozara Markovića
Autor u ovom radu čini najpre kratak osvrt na neke vrednosti, još više na mane savremenog sveta, s ciljem da modernizovani svet suoči sa patrijarhatom, o kome opširno piše Svetozar Marković u Srbiji na istoku. Za razliku od danas dominirajućeg trenda da se patrijarhalni način života omalovažava, a njegove vrednosti ignorišu, Svetozar je ispisao svojevrsnu pohvalu patrijarhatu, ali je iskazao i žaljenje što se srpsko društvo, sa oslobađanjem od Turaka i uređenjem sopstvene države, nije gradilo na svojim patrijarhalnim osnovama već se birokratizovalo po nekim zapadnim uzorima, i to pošto ih je i sam Zapad napustio. On je Srbiji video mesto na Istoku, među slovenskim narodima i državama, čiji su društveni temelji bili takođe patrijarhalni. Međutim, istorijski tokovi, nasuprot Markovićevim očekivanjima, išli su uglavnom u suprotnom smeru. Rad ima za cilj da suoči dva sveta, patrijarhalni, o kome svedoči S. Marković u svojoj najznačajnijoj knjizi, i moderni, kako je sagledan u literaturi i autorovom neposrednom empirijskom uvidu. Pritom će u analizi biti primenjen istorijski pristup i komparativni metod.
Svetozar Marković i švajcarska demokratija
Svetozar Marković (1846–1875) u Švajcarskoj je živeo 1869–1870. i za to vreme upoznao švajcarski sistem neposredne demokratije, pogotovo u kantonu Cirih. I u Srbiji je postojala snažna tradicija opštinske samouprave, koja je počivala na opštinskim zborovima, kao obliku neposredne demokratije. Marković je želeo da po švajcarskom modelu reformiše Srbiju u savez samoupravnih srezova. U drugom koraku, prema Markovićevoj zamisli, srezovi i sama asocijacija postepeno bi počeli da poprimaju socijalistički karakter. Posle Pariske komune (1871), kada je i Marks prihvatio ideju komunalizma, a posebno kada se saglasio s idejom „ruskog“ puta u socijalizam – s osloncem na tradicionalnu seosku opštinu – stanovišta Markovića i Marksa su se potpuno približila. Stoga se i Marković sasvim slobodno može svrstati u marksiste. Ali, pošto je izričito bio za demokratski put u socijalizam (u fazi dva), Markovića možemo oceniti kao marksistu-demokratu.
Sociološka analiza sociopatoloških pojava u djelu „Srbija na istoku“ Svetozara Markovića
U Srbiji 19. vijeka, uoči modernizacijskih procesa, javlja se kritički glas koji ukazuje na društvene, političke i moralne devijacije novog poretka. Jedan od najznačajnijih predstavnika ovakvog pogleda bio je Svetozar Marković. Njegovo djelo Srbija na istoku predstavlja politički i sociološki traktat, ali i oštru kritiku nepravdi i disfunkcija srpskog društva nakon oslobođenja od Osmanlija. Cilj rada je da, primjenom analize sadržaja i sociološkog teorijskog okvira, sistematizuje sociopatološke pojave opisane u djelu, te prikaže Markovićeve reformske prijedloge i viziju društvene transformacije. Analiza pokazuje da njegovi uvidi ostaju aktuelni i danas, kao okvir za razumijevanje sistemskih devijacija i potrebe za etičkom odgovornošću.
Aksiološke dimenzije porodičnog diskursa: kvalitativna analiza ženskih blogova u ruskim i srpskim digitalnim prostorima
Autori ovog rada istražuju predstavljanje porodičnih vrednosti u kontekstu ženskih blogova u Rusiji i Srbiji. Metodološki gledano, autori primenjuju analizu sadržaja, fenomenološki pristup i aksiološki okvir u tumačenju blogerskih narativa. Pretpostavka je da učestalost blogerskog angažmana u određenim tematskim oblastima u tekstualnim objavama i video-snimcima može biti zamišljena kao empirijski pokazatelj njihovih dominantnih vrednosnih orijentacija. Ključne vrednosti prepoznate u ženskim blogovima su: deca, zajednička porodična putovanja, zajedničke porodične proslave, vođenje domaćinstva itd. Primećuje se da ove vrednosti obično nisu izričito naznačene u okviru narativa, ali su implicitno prisutne. Značajne sličnosti pronađene su u pokrivenosti porodičnih tema u ruskoj i srpskoj blogerskoj sferi.
Programi ruskih preduzeća usmereni na porodice zaposlenih: analiza sadržaja zasnovana na podacima EKD rejtinga
Cilj ovog istraživanja jeste da ispita karakteristike korporativnih programa podrške porodicama zaposlenih i njihove regionalne specifičnosti. Istraživanje je sprovedeno u Rusiji u periodu april–maj 2025. godine. Sprovedena je analiza sadržaja podataka iz EKD (engl. EPS) rejtinga preduzeća (182 preduzeća iz 48 regiona). Rezultati pokazuju da preduzeća uglavnom sprovode univerzalne mere, kao što su jednokratne finansijske naknade i korporativni događaji, dok su sveobuhvatni dugoročni programi znatno manje zastupljeni. Najviši nivoi angažovanosti uočeni su u Centralnom i Privolžskom federalnom okrugu, pri čemu velika preduzeća pokazuju veću sklonost za usvajanje ovakvih praksi. Ovi rezultati pružaju empirijsku osnovu za procenu aktuelnog stanja korporativne demografske politike i za identifikovanje potencijalnih pravaca njene institucionalizacije i daljeg razvoja.
Altruizam u životnom prostoru ruske omladine
Cilj studije bio je da se identifikuje to kako se altruizam shvata i sprovodi u životnom prostoru mladih. Metodološka osnova studije bila je onlajn anketa (n = 641) i serija polustrukturiranih intervjua (n = 10) sa mladim ljudima iz Jekaterinburga i Sverdlovske oblasti, starosti od 18 do 30 godina. Rezultati studije pokazali su da većina mladih ljudi definiše altruizam kao bezuslovnu pomoć povezanu sa empatijom, odgovornošću i željom da svet učine boljim mestom. Najčešći oblici altruizma su svakodnevna dela. Istovremeno, zabeležena je opreznost u pomaganju strancima. Zaključak naglašava da altruizam zadržava stabilnu vrednost među ruskom omladinom i predstavlja važan element socijalne integracije i građanske aktivnosti.
Društveni prostor siromaštva kao predmet sociološke analize
Autori ovog rada istražuju konceptualizaciju „društvenog prostora siromaštva“ i njegov značaj za savremenu sociološku analizu siromaštva. Sprovedena je pregledna analiza međunarodnih (Web of Science) i nacionalnih (RSCI, SCIndeks) publikacija s ciljem otkrivanja preovlađujućih teorijskih i metodoloških pristupa – društvene isključenosti, pristupa mogućnostima, režima socijalne zaštite, institucionalne teorije, zajedničke proizvodnje i društvenog prostora. Bibliometrijska analiza ukazuje na to da, uprkos relativno ograničenom kvantitativnom prisustvu, koncept društvenog prostora pokazuje visoku disciplinarnu važnost: njegova citiranost i Hiršov indeks su značajno veći u poređenju sa širim interdisciplinarnim područjem. Koristeći bibliometrijski alat VOSviewer, autori studije mapirali su strukturne klastere i semantičku dinamiku istraživanja siromaštva, pokazujući prelazak sa makrostrukturnih kategorija (isključenost, nejednakost, paternalizam) na pristupe orijentisane na aktivnosti, koji naglašavaju subjektivna iskustva i strategije suočavanja sa siromaštvom. U radu se opravdava potreba za uvođenjem analitičke kategorije „društveni prostor siromaštva“ koja ujedinjuje strukturne, resursne i agenturne aspekte i odražava prelazak sa statičkih predstava o siromaštvu na procesualnu perspektivu, orijentisanu na individualne i kolektivne puteve prevazilaženja deprivacije.
Svetozar Marković: „Srbija na istoku“ ili „Velika Srbija“
Svetozar Marković je svojim međusobno povezanim idejama prvi stvorio sistematizovano znanje o srpskom društvu, dao njegovo objašnjenje i predvideo njegovo buduće kretanje. Time je u savremenom smislu ispunio najznačajnije kriterijume definicije sociološke teorije i napisao celovitu društvenopolitičku studiju Srbija na istoku, kritikujući i osporavajući program „Velike Srbije“. Obe će biti predmet analize, čiji je cilj pokazati njihov teorijski, praktično politički i nacionalni značaj, sa stanovišta kritične teorije društva, teorije nacionalizma i sistemske teorije društva. Pritom će se imati u vidu ideološko stanovište prvog srpskog socijaliste i prvog srpskog „radikalnog sociologa“ sociološke imaginacije.
Svetozar Marković (1846–1875) u kulturi sećanja kod Srba
Autorka rada istražuje mesto Svetozara Markovića u kulturi sećanja kod Srba, sa posebnim osvrtom na institucionalne i spomeničke oblike koji čuvaju i oblikuju njegov istorijski i simbolički značaj. Jedna od najistaknutijih ličnosti srpske socijalističke misli i demokratske tradicije 19. veka, Marković je postao važan i trajan simbol društvenog angažmana, prosvetiteljstva i ideje socijalne pravde. Njegovo ime nose brojne ustanove u Srbiji – od obrazovnih i kulturnih institucija, kao što je Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“ u Beogradu, do nekadašnjeg grada Svetozarevo (današnja Jagodina) – što svedoči o širini i trajnosti njegovog mesta u kolektivnom pamćenju. Bista Svetozara Markovića ispred Univerzitetske biblioteke u Beogradu stoji kao simbol akademske i idejne tradicije koju je on utemeljio. Polazeći od teorijskih postavki kulture sećanja, u radu se pokazuje da je Markovićeva ličnost u javnom diskursu bila predmet različitih ideoloških tumačenja u zavisnosti od istorijskog konteksta.
Aktualnost shvatanja Svetozara Markovića o „socijalizmu i društvenom pitanju“
U radu se predstavljaju shvatanja socijalnog i društvenog pitanja, odnosno socijalne revolucije u delu Svetozara Markovića, kao skupine članaka koja rezimira osnovne teze svih glavnih Markovićevih radova, od Programa za list Radenik, preko Srbije na istoku, članaka o ravnopravnosti žena, Pariskoj komuni i obrazovanju, do Velike Srbije. Zbog ograničenog prostora u fokusu ovog rada biće analiza sadržaja onih članaka koji se najneposrednije odnose na Markovićevo razvijanje pojma socijalizma kroz kritički dijalog sa shvatanjima socijalizma i demokratije u člancima Vladimira Jovanovića kao najistaknutijeg predstavnika liberalizma među pripadnicima udruženja Srpske omladine. U zaključku autor rezimira u čemu se sastoji aktualnost shvatanja o socijalizmu i društvenom pitanju najznačajnijeg srpskog socijaliste u 19. veku, za razumevanje (ne)uspeha ostvarivanja prve osnovne tačke Markovićevog „političkog testamenta“ koji se odnosi na unutrašnje aspekte socijalizma i socijalne revolucije u Kneževini Srbiji i na Balkanu. Zbog ograničenog prostora, o drugoj tezi Markovićevog „testamenta“, o revoluciji u Turskoj i federaciji na Balkanskom poluostrvu biće reči u drugom tekstu.
Svetozar Marković i glavni tokovi evropskog socijalizma (1840–1890)
Različite intelektualne tradicije i doba potpuno su drugačije tumačile delo Svetozara Markovića. Prema mišljenju većine autora, Marković spada u socijalne utopiste, na čiju je misao presudno uticalo rusko narodnjaštvo. Određeni teoretičari gledaju na njega kao na začetnika posebnog balkanskog socijalizma, drugi smatraju njegovo delo bliskim marksizmu, a neki čak i anarhizmu. Takođe, u intelektualnoj javnosti ne postoji konsenzus u vezi s tim da li je misao Markovića racionalna i progresivna, ili iracionalna i antimodernistička. Dok većina autora smatra da je Marković bio progresivni mislilac, pojedini, naročito oni iz kruga savremenih srpskih liberala, stava su da je njegova misao antimodernizacijska. Osnovni cilj ovog rada je da utvrdi kakav je socijalizam Svetozar Marković „propovedao“ i da li se može svrstati među progresivne intelektualne snage. Stoga je Markovićev svetonazor poređen sa teorijskim osnovama Marksa, Černiševskog, Bakunjina i Prudona, najznačajnijim socijalistima u periodu između 1840. i 1890. godine. Osnovni zaključak rada je da je Svetozar Marković bio progresivni mislilac i da ga treba smatrati liberterskim multilinearnim marksistom sa revizionističkim tendencijima ili sintetičarem marksizma i ruskog narodnjaštva.
Od kolektivnog sećanja na Drugi svetski rat do kapitala istorijskog sećanja: transformacija kulture sećanja u svesti ruskih studenata
Rad je posvećen proučavanju kulture sećanja u Rusiji. U njemu su predstavljeni rezultati sociološkog istraživanja dinamike istorijskog sećanja na Drugi svetski rat u svesti ruskih studenata. Istraživanje se zasniva na podacima monitoringa Ruskog sociološkog društva, koji je sproveden od 2005. do 2025. godine. Uzorak iz 2025. godine obuhvata 19.236 studenata sa 82 univerziteta. Članak pokazuje da razumevanje sećanja na pobedu u ovom ratu kao kapitala daje tom sećanju društveno značenje i važnost. Takva interpretacija formira osećaj korisnosti kod subjekta, aktualizuje iskustvo prošlosti i proširuje mogućnosti u sadašnjosti i budućnosti, čuvajući kulturu sećanja nacije. U radu se takođe pokazuje nedoslednost patriotskog percipiranja istorije rata kod ruskih studenata – rast interesovanja za ove događaje uz očuvanje „deformacije sećanja“ koji se pojavio 90-ih godina 20. veka.
Uspešan nastavak srpsko-ruske sociološke saradnje
Kvantofrenija – naučnik u brojkama i brojke u nauci
Zbornik se bavi temom kvantofrenije, rastuće i konačno preovlađujuće prakse kvantifikacije društvenih nauka kroz prebrojavanje radova, na osnovu čega se mjeri njihov uticaj preko naučnih indeksa što dalje stvara potrebu da se objavljuje što više radova na odgovarajućim mjestima, dok sadržinski kvalitet radova pada u drugi plan – kvantitet naučnih radova se nameće kao kvalitet.
(Još jednom) O konceptu bezbednosti i skica modifikovane teorije sekuritizacije
Glavni predmet istraživanja ovog rada jeste pojam bezbednosti. No, konceptualna analiza je obavljena na specifičan način, to jest kroz izlaganje grubog nacrta modifikacije popularne teorije sekuritizacije. Bezbednost se posmatra kao vrednost čije je postojanje povezano sa očuvanjem etabliranog vrednosnog sistema određenog društva, što se koristi kao osnova za dalje promišljanje prirode odnosa bezbednosti i ideologije. Stanovište da bezbednost kao vrednost može biti bez poteškoća uključena u postojeće ideološke sisteme, omogućava da ona bude predmet Altiserovih državnih ideoloških aparata. Korišćenjem teorija države i ideologije francuskog filozofa prevazilaze se glavni nedostaci teorije sekuritizacije, odnosno slaba vidljivost strukturalnih faktora koji omogućavaju realizaciju pomenutog procesa.