REAKCIJA STANOVNIŠTVA BERANSKE NAHIJE NA ANEKSIJU BOSNE I HERCEGOVINE (Baština, 2020)
U radu je reč o reakciji stanovništva Novopazarskog sandžaka i Beranske nahije na aneksiju Bosne i Hercegovine. Iako je Austro-Ugarska 15. oktobra 1908. godine morala povući garnizone koje je držala u Pljevljima, Priboju i Prijepolju, ona se nije odrekla aspiracija prema tom prostoru, niti napustila svoje interesovanje za njega. Naprotiv, ona je stalno težila da obnovi svoj uticaj u Novopazarskom sandžaku i tako ojača svoje pozicije prema Srbiji i Crnoj Gori. Austro-Ugarska nije priznavala Srbima pravo na oslobođenje i nacionalno ujedinjenje. Smatrala je ovu teritoriju svojom interesnom sferom i koridorom ka Istoku, za koju je bila spremna da ratuje. Zato je čin aneksije Bosne i Hercegovine i početak izgradnje sandžačke železnice izazvao neraspoloženje, kako muslimanskog, tako i hrišćanskog stanovništva prema Austro-Ugarskoj. Srbi su shvatili da je austrougarski imperijalizam glavni neprijatelj oslobođenja i ujedinjenja srpskog naroda i počeli se pridruživati Turcima i Albancima u protestnim mitinzima i bojkotu austrugarske robe. Stvarao se utisak da bi moglo doći do tešnje saradnje, pa čak i do saveza između Srba i muslimansko-albanskih vođa. U Sjenici je 19. oktobra 1908. godine održana skupština predstavnika pravoslavnog i muhamedanskog stanovništva iz Sandžaka, na kojoj je doneta rezolucija kojom je osuđena aneksija Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske. Srbi su bili zastupljeni sa 27 poslanika. Među govornicima bili su zapaženi predstavnici Srba iz Donjih Vasojevića. Čin aneksije Bosne i Hercegovine osuđen je i na narodnom zboru kod Đurđevih Stupova u Beranama, koji je održan 22. oktobra (4. novembra) 1908. godine, na kojem je zajedno učestvovalo oko 3000 pravoslavnog i muhamedanskog stanovništva. Turska uznemirenost zbog situacije oko i u Sandžaku postajala je sve veća. Srbija i Crna Gora su težile da sklope vojnu konvenciju sa Turskom i bile spremne da plate nadoknadu Turskoj za ustupanje Sandžaka. Međutim, solidarnost pravoslavnog i muhamedanskog stanovništva postojala je samo u početku aneksione krize, a kasnije je počela da se gubi. Pregovori Srbije i Crne Gore sa Turskom tapkali u mestu bez povoljnih rezultata, jer je Turska istovremeno pregovarala i sa Austro-Ugarskom. Sporazum između Turske i Austro-Ugarske o priznavanju aneksije Bosne i Hercegovine sklopljen je 26. februara 1909. godine, čime je Porta zadala smrtni udarac srpsko-crnogorskim nadama. I srpska vlada je 31. marta 1909. godine priznala aneksiju Bosne i Hercegovine. Ovim priznanjem smirila se aneksiona kriza, ali nezadovoljstvo celokupnog srpskog naroda i dalje je ostalo veliko.
Keywords: aneksija, Bosna i Hercegovina, Austro-Ugarska, Srbija, Crna Gora, Turska, Beranska nahija, Novopazarski sandžaka, srpski narod