Od Bijenala do zaborava: Uticaj društvenih promjena na očuvanje identiteta modernističke arhitekture u Crnoj Gori kroz studiju slučaja Spomen doma u Kolašinu, Doma Revolucije u Nikšiću i Hotela Fjord u Kotoru - Nikolić, Viktorija; Marović, Tamara (Arhitektura i urbanizam, 2025)
Ovo istraživanje analizira modernističku arhitekturu u Crnoj Gori, s posebnim fokusom na tri reprezentativna objekta predstavlјena na 14. Bijenalu arhitekture u Veneciji 2014. godine. Cilј je istražiti izazove i mogućnosti očuvanja ovih objekata u kontekstu savremenih društvenih, političkih i ekonomskih transformacija. Metodološki pristup temelјi se na studijama slučaja i primjeni kvalitativnih istraživačkih tehnika, uz sprovođenje komparativne analize koja prati evoluciju i transformacije Spomen-doma u Kolašinu, Doma Revolucije u Nikšiću i hotela Fjord u Kotoru tokom prethodne decenije, nakon njihovog prikazivanja na venecijanskoj izložbi. Evaluacija je sprovedena kroz analizu tri klјučna parametra: arhitektonskog, funkcionalnog i društvenog identiteta. Rezultati istraživanja ukazuju na znatnu degradaciju i zapuštenost ovih objekata, što je dovelo do gubitka njihove izvorne namjene i identiteta. Ovi procesi su prvenstveno posledica društveno-političkih promjena nakon raspada Jugoslavije. Iako je Spomen-dom u Kolašinu djelimično očuvan, hotel Fjord je u potpunosti srušen, dok je Dom Revolucije postao meta različitih investicionih poduhvata i komercijalizacije, pri čemu novi projekti funkcionišu kao autonomne prostorne jedinice, bez uvažavanja arhitektonske autentičnosti i integriteta originalnog objekta. Zaklјučak istraživanja naglašava potrebu za hitnim institucionalnim intervencijama, pravnom zaštitom i jasno definisanim smjernicama za očuvanje ovih objekata. Nјihova kulturna i arhitektonska vrijednost mora biti adekvatno prepoznata i očuvana, s obzirom na to da modernistička arhitektura ima klјučnu ulogu u očuvanju i prenošenju kulturnog identiteta Crne Gore budućim generacijama. U odsustvu ovih mjera, postoji ozbilјan rizik od ireverzibilnog gubitka značajnog dijela nacionalnog arhitektonskog naslijeđa.